7 phút đọc
Trong văn hóa đời sống hiện đại, thuật ngữ “bánh mì kẹp” (sandwich generation) được dùng như một hình ảnh ẩn dụ đầy giằng xé để chỉ những người trung niên bị ép chặt ở giữa hai đầu trách nhiệm: một bên là chăm lo cho con cái chưa trưởng thành, một bên là phụng dưỡng cha mẹ già yếu. Tại Việt Nam, thế hệ “bánh mì kẹp” này đang phải đối mặt với những bài toán tài chính vô cùng nan giải, nơi dòng tiền chi tiêu cho gia đình lấn át hoàn toàn kế hoạch chuẩn bị cho tuổi hưu của chính họ.
Gánh nặng tài chính từ nếp nhà “trên lo cha mẹ, dưới lo con thơ”
Với nhiều gia đình trung niên, dù có thu nhập ổn định nhưng việc tích lũy cho tương lai dường như vẫn là một mục tiêu xa xỉ. Điển hình như câu chuyện của gia đình anh Mạnh Tín (42 tuổi) và chị Phạm Phúc ở Yên Nghĩa, Hà Nội. Dù tích lũy được 2 tỷ đồng sau 15 năm kết hôn và có tổng thu nhập công chức gần 40 triệu đồng mỗi tháng, họ vẫn phải gác lại ý định đổi nhà lên trung tâm. Nguyên nhân là bởi cha mẹ hai bên đều xấp xỉ 70 tuổi ở quê không có lương hưu, trong khi con nhỏ vẫn cần ăn học, khiến họ không dám mạo hiểm tiêu dùng khi bản thân chưa có đồng phòng thân nào cho tuổi già.
Thực tế này không phải là cá biệt. Theo số liệu từ Cục Thống kê, Việt Nam hiện có gần 27 triệu người thuộc nhóm tuổi từ 40 đến 59. Đây là nhóm tuổi đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh nhưng sự chuẩn bị tài chính lại rất hạn chế. Đặc biệt, đối với nhóm lao động tự do, có đến 55% chưa tham gia Bảo hiểm xã hội (BHXH) và chỉ có khoảng 3% lựa chọn mua bảo hiểm tự nguyện.
Theo GS TS Peiyi Lu, Giám đốc chương trình thạc sĩ Lão khoa tại Đại học Hong Kong, tâm lý sẵn sàng “dốc cạn túi” để lo cho thế hệ trước và thế hệ sau là một nét đặc trưng trong văn hóa của người châu Á. Tuy nhiên, sự vắt kiệt tài chính ở giai đoạn trung niên này có thể đẩy họ vào một tuổi già bấp bênh, buộc phải tiếp tục lao động khi đã xế chiều và đối mặt với nhiều nguy cơ bệnh tật.
Báo cáo về hưu trí châu Á do Sun Life công bố đầu năm 2026 trên 6 thị trường (bao gồm Việt Nam) cho thấy, có tới 69% người được hỏi dự kiến phải tiếp tục làm việc sau khi đến tuổi hưu và gần 2/3 thừa nhận họ không tích lũy đủ tiền để nghỉ hưu. Đáng chú ý, có 36% người thuộc thế hệ “bánh mì kẹp” chấp nhận tự hạ thấp chất lượng cuộc sống của bản thân để nhường nguồn lực lo cho gia đình.
Ngay cả những gia đình có kế hoạch chi tiêu rõ ràng như chị Diễm Lệ (38 tuổi, Cầu Diễn, Hà Nội) cũng dễ dàng bị rơi vào cảnh hụt hơi. Với mức thu nhập 45 triệu đồng và nỗ lực để dành từ 5-10 triệu đồng mỗi tháng, khoản tích lũy 50 triệu đồng của gia đình chị nhanh chóng biến mất chỉ sau một đợt con cái nằm viện và bố chồng điều trị bệnh dạ dày. Những khoản thưởng Tết vốn để tích lũy cũng đã được lên lịch sẵn cho các việc lớn như sửa nhà ở quê hay mua xe để tiện về thăm nom bố mẹ.
Xây dựng lưới an sinh từ những bước tích lũy nhỏ nhất
Trước thực tế nhiều người lo sợ phải có một khoản tài chính lớn mới có thể nghĩ đến chuyện dưỡng lão, bà Nguyễn Thoa, chuyên gia bảo hiểm xã hội, nhận định rằng sức mạnh của quỹ hưu trí thực chất nằm ở việc tích lũy bền bỉ qua nhiều năm.
Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Liên (50 tuổi, Nam Định) là một ví dụ điển hình cho việc tích lũy nhỏ. Làm nghề phụ hồ với thu nhập bấp bênh từ 6-7 triệu đồng một tháng và là trụ cột nuôi chồng khiếm thị cùng con gái học đại học, bà Liên đã quyết định tham gia BHXH tự nguyện với mức đóng 264.000 đồng một tháng. Bà chia sẻ, việc chắt bóp khoảng 10.000 đồng mỗi ngày là điều bà có thể thực hiện được. Sau 5 năm tham gia, bà hướng tới mục tiêu nhận lương hưu khoảng 1 triệu đồng/tháng cùng thẻ bảo hiểm y tế khi bước sang tuổi 60.
Để giải quyết bài toán tài chính khắc nghiệt này, bà Nguyễn Thu Giang, Cố vấn tài chính tại FIDT, khuyến nghị các gia đình trước hết cần thiết lập một quỹ dự phòng khẩn cấp đủ chi dùng trong 6 tháng và trang bị các gói bảo hiểm cơ bản. Đối với những trường hợp có sẵn nguồn vốn tích lũy như gia đình anh Tín, chuyên gia ủng hộ việc giữ lại tiền phòng thân thay vì dồn tất cả vào việc thay đổi nhà ở trung tâm.
“Nếu nguồn lực chưa đủ để đáp ứng tất cả các mục tiêu, nên ưu tiên sự an toàn của chính mình trước, thay vì dồn quá nhiều vào nhà ở hoặc để lại tài sản cho con cháu”, bà Giang nhấn mạnh.
Bên cạnh sự nỗ lực của cá nhân, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng việc dưỡng lão cần một hệ sinh thái toàn diện bao gồm tài chính vững vàng, sức khỏe tốt và bệ đỡ từ chính sách công. GS TS Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân) lưu ý rằng cơ cấu “dân số vàng” của Việt Nam dự kiến sẽ kết thúc vào năm 2038, trong khi ngưỡng “dân số già” sẽ chạm ngõ sớm hơn vào năm 2034. Do đó, Nhà nước cần thiết kế các chính sách an sinh linh hoạt, có cơ chế hỗ trợ duy trì dòng tiền đóng BHXH cho nhóm lao động thu nhập thấp để họ không bị đứt gãy giữa chừng.
Những câu hỏi còn bỏ ngỏ cho tương lai tuổi già
Nhằm hỗ trợ người dân chủ động chuẩn bị cho tuổi xế chiều, Bộ Y tế vừa qua đã đề xuất hướng dẫn cho nhóm người từ 40 tuổi tiếp cận tài liệu và tập huấn về lối sống, lập kế hoạch tài chính cũng như lựa chọn việc làm phù hợp. Mốc 40 tuổi được coi là thời điểm mang tính biểu tượng khi nguồn lực công việc và thu nhập đã đi vào quỹ đạo ổn định để bắt đầu lên kế hoạch dài hạn.
Tuy nhiên, những câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ phía trước: Liệu các chương trình hướng dẫn và tập huấn tài chính này có đủ sức nặng để thay đổi sâu sắc nhận thức và hành động của phần lớn người dân, khi mà hiện tại mới chỉ có 27% người được khảo sát bắt đầu đầu tư tạo dòng tiền và 31% đi tầm soát sức khỏe định kỳ? Đồng thời, các chính sách hỗ trợ an sinh xã hội sắp tới sẽ được linh hoạt hóa ra sao để có thể thực sự giữ chân nhóm lao động tự do thu nhập thấp ở lại trong lưới an sinh, giúp họ tự chủ cuộc sống khi về già thay vì phải phụ thuộc vào các khoản trợ cấp xã hội ít ỏi?
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
