7 phút đọc
Mỗi năm một lần, cộng đồng người Seto tại vùng biên giới Estonia lại cùng nhau hướng về một sự kiện vô cùng đặc biệt: Ngày Vương quốc Seto. Trong ngày hội độc đáo này, một ngôi làng sẽ được chọn để tạm thời trở thành một “vương quốc” giả định trong vòng một ngày. Với những quy định nghiêm ngặt về việc sử dụng thị thực, lưu hành đồng tiền riêng và bầu chọn thủ lĩnh thông qua hình thức xếp hàng trực quan, sự kiện không chỉ là ngày hội vui chơi mà còn là không gian tái hiện và bảo tồn những giá trị bối cảnh văn hóa lâu đời của một tộc người thiểu số.
Trải nghiệm “nhập cảnh” và phương thức bầu chọn thủ lĩnh độc lạ tại làng Mikitamäe
Năm nay, làng Mikitamäe ở miền nam Estonia đã vinh dự đăng cai Ngày Vương quốc Seto lần thứ 33. Diễn ra vào ngày 1/8, sự kiện đã thu hút hàng nghìn người dân và du khách đổ về tham dự. Để bước chân vào ranh giới của “vương quốc” trong ngày này, du khách không mua vé thông thường mà bắt buộc phải xuất trình một tấm thị thực tượng trưng ngay tại lối vào. Di chuyển vào bên trong khuôn viên lễ hội, người dân và du khách sẽ sử dụng một loại tiền tệ riêng được lưu hành dành cho ngày này để thực hiện các giao dịch mua bán.
Bên cạnh hoạt động diễu binh trang nghiêm, tâm điểm thu hút sự chú ý nhất của ngày hội chính là cuộc bầu chọn Ülemsootska – người đại diện cho cộng đồng Seto trong suốt một năm tiếp theo. Khác biệt hoàn toàn với các cuộc bầu cử hiện đại, việc tìm ra người đứng đầu tại đây không sử dụng những lá phiếu kín. Thay vào đó, các ứng cử viên sẽ đứng trên những gốc cây lớn để trình bày chi tiết về kế hoạch hành động và tầm nhìn của mình. Những người ủng hộ sẽ tự động xếp thành những hàng dài phía trước ứng viên họ tin tưởng và cùng nắm chung một sợi dây liên kết. Ứng viên nào sở hữu hàng người xếp dài nhất sẽ là người chiến thắng chung cuộc. Trong kỳ lễ hội năm nay, nghệ nhân Ingrit Kala đã xuất sắc giành được vị trí Ülemsootska đầy danh giá này.
“Đây là dịp chúng tôi gặp lại người quen, trò chuyện và ôm nhau”, bà Maime Kapten, 80 tuổi, mặc váy thêu truyền thống tham gia sự kiện chia sẻ.
Đối với người Seto, ngày hội này mang ý nghĩa gắn kết vô cùng thiêng liêng. Lịch sử ghi nhận họ đã sinh sống nhiều thế kỷ tại khu vực biên giới giữa Estonia và Nga. Tuy nhiên, sau khi Liên Xô tan rã, đường biên giới mới được thiết lập đã vô tình chia cắt vùng đất sinh sống truyền thống của họ. Hiện nay, phía bên kia biên giới thuộc lãnh thổ Nga chỉ còn chưa đầy 200 người Seto cư trú, do phần lớn người dân đã lựa chọn bán nhà cửa để di cư sang phía Estonia. Nhằm kết nối những người con sống xa quê hương, năm 1994, cộng đồng đã quyết định tổ chức Ngày Vương quốc Seto đầu tiên vào ngày thứ Bảy đầu tiên của tháng 8, duy trì đều đặn cho đến ngày nay.
Sắc màu trang phục truyền thống và âm vang chuông bạc của phụ nữ Seto
Không chỉ gây ấn tượng bởi thể chế “vương quốc” độc đáo, Ngày Vương quốc Seto còn là một bữa tiệc thị giác và thính giác đầy màu sắc với sự xuất hiện của những bộ trang phục truyền thống rực rỡ. Phụ nữ Seto tham gia lễ hội thường khoác lên mình những chiếc váy thêu tay tỉ mỉ, kết hợp cùng hàng loạt đồng xu và dây chuyền chế tác bằng bạc vô cùng lộng lẫy.
Bà Piret Torm Kriis, một nhà hoạt động văn hóa 62 tuổi, cho biết nét đặc trưng này khiến người ngoài có thể nhận ra sự hiện diện của phụ nữ Seto thông qua tiếng chuông bạc leng keng vang lên giòn giã trước cả khi nhìn thấy họ. Bà cũng tiết lộ thêm rằng, mỗi bộ trang phục truyền thống của người Seto không đơn thuần là quần áo mặc thường ngày, mà cấu trúc và chi tiết trên đó còn thể hiện rất rõ ràng về tình trạng hôn nhân cũng như mục đích công việc cụ thể của người mặc trong đời sống xã hội.
Nỗ lực gìn giữ di sản ca hát cổ leelo và ngôn ngữ bản địa trước nguy cơ mai một
Bên cạnh trang phục, hồn cốt của văn hóa Seto còn được lưu giữ nguyên vẹn qua “leelo” – lối hát đồng ca cổ xưa không cần nhạc đệm. Với lịch sử tồn tại và phát triển hơn 1.000 năm, leelo đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Theo nhà nghiên cứu Mari Palolill, những bài hát cổ này không chỉ có giai điệu đặc biệt mà còn là nơi lưu giữ thế giới quan sinh động cùng các tín ngưỡng nguyên bản của thế hệ cha ông đi trước.
Chị Maria Grünberg, 23 tuổi, một người trẻ tham gia sự kiện, chia sẻ bản thân chị đã tự học và thẩm thấu tiếng Seto ngay từ khi còn nhỏ thông qua việc lắng nghe các làn điệu leelo truyền thống. Chị bày tỏ mong muốn được truyền tải thông điệp đến thế hệ trẻ rằng ngôn ngữ và các bài hát Seto luôn thuộc về tất cả mọi người, không phân biệt tuổi tác.
Hiện nay, tại Estonia ước tính có khoảng 25.000 người có khả năng hiểu và biết tiếng Seto, nhưng số lượng người sử dụng ngôn ngữ này thường xuyên trong đời sống hàng ngày chỉ giới hạn trong khoảng vài nghìn người. Ngay tại quê hương truyền thống Setomaa, tổng dân số hiện tại cũng chưa đạt đến con số 3.000 người. Để đối phó với nguy cơ mai một ngôn ngữ, cộng đồng đã nỗ lực dịch thuật nhiều đầu sách nổi tiếng sang tiếng Seto, tiêu biểu là tác phẩm văn học kinh điển “Hoàng tử bé”. Dẫu vậy, tân thủ lĩnh – nghệ nhân Ingrit Kala – nhận định rằng những chương trình giảng dạy và nỗ lực tại trường học sẽ là chưa đủ nếu trẻ em không được khuyến khích giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ ngay trong không gian ấm cúng của mỗi gia đình.
Kết luận và những điều còn chưa biết
Khi ánh nắng ngày 1/8 dần tắt, “Vương quốc Seto” tạm thời cũng chính thức khép lại. Những tấm thị thực và đồng tiền xu tượng trưng của ngày hội không còn giá trị lưu hành, trả lại nhịp sống bình lặng thường nhật cho ngôi làng Mikitamäe. Dù lễ hội chỉ kéo dài trong một ngày ngắn ngủi, nhiệm kỳ đại diện cộng đồng của tân thủ lĩnh Ingrit Kala sẽ kéo dài liên tục cho đến kỳ sự kiện của năm sau.
Tuy nhiên, làm thế nào để duy trì ngọn lửa văn hóa này trong suốt 364 ngày còn lại khi ngày hội kết thúc? Liệu nỗ lực đưa tiếng Seto vào giao tiếp gia đình của cộng đồng có đạt được hiệu quả như mong đợi trước làn sóng hiện đại hóa, và những chính sách bảo tồn cụ thể nào sẽ được bà Kala triển khai trong nhiệm kỳ mới của mình? Đây vẫn là những câu hỏi lớn còn chưa biết câu trả lời đối với cộng đồng người Seto trong hành trình bảo vệ bản sắc riêng của mình.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
