8 phút đọc
Đề xuất gần đây của Bộ Y tế về việc trang bị kỹ năng chuẩn bị cho tuổi già ngay từ tuổi 40 đã nhận về nhiều luồng ý kiến trái chiều tại Việt Nam. Trong khi một bộ phận người dân cho rằng đây là thời điểm quá sớm hoặc còn đang bận rộn với gánh nặng gia đình, thực tế cho thấy tốc độ già hóa dân số nhanh chóng đang đặt ra những thách thức lớn. Tại nhiều quốc gia phát triển, việc chuẩn bị cho tuổi già không còn là câu chuyện riêng của tuổi trung niên mà đã được thiết lập một cách tự động và toàn diện ngay từ khi người dân bắt đầu bước chân vào thị trường lao động.
Hệ thống tích lũy hưu trí tự động từ tháng lương đầu tiên tại Singapore và Đức
Tại các quốc gia phát triển, không tồn tại một ‘độ tuổi vàng’ cụ thể để bắt đầu lo toan cho việc nghỉ hưu. Thay vào đó, triết lý chung là sự chuẩn bị phải được tiến hành một cách tự động và bắt buộc ngay từ tháng lương đầu tiên của người lao động.
Điển hình là tại Singapore, hệ thống Quỹ Phòng xa Trung ương (CPF) đòi hỏi sự đóng góp từ cả người lao động lẫn người sử dụng lao động. Đối với những công dân từ 55 tuổi trở xuống, tỷ lệ đóng góp này lên tới 37% mức lương tháng, trong đó người lao động chịu trách nhiệm đóng 20% và chủ doanh nghiệp đóng 17%. Số tiền tích lũy sẽ được phân chia hợp lý vào các tài khoản dành riêng cho nhu cầu nhà ở, y tế và hưu trí, đảm bảo người dân có thể nhận lương hưu khi chạm mốc 65 tuổi. Ngoài ra, khi bước sang tuổi 30, người dân đảo quốc sư tử cũng tự động tham gia vào chương trình bảo hiểm chăm sóc dài hạn.
‘Ngay khi bước vào lực lượng lao động, chúng tôi đã ý thức cần tiết kiệm để nghỉ hưu. Chính phủ tạo ra hệ thống để người dân có thể tự chủ’, Phó giáo sư Joelle Fong từ Trường Chính sách công Lý Quang Diệu chia sẻ.
Tương tự, tại Đức, cơ chế tự động đóng góp vào bảo hiểm hưu trí cũng được áp dụng ngay khi người dân bắt đầu đi làm. Để ứng phó với áp lực già hóa dân số, chính phủ Đức đang xây dựng kế hoạch khuyến khích người lao động đầu tư dài hạn thông qua các tài khoản hưu trí nhận trợ cấp từ nhà nước, dự kiến triển khai từ năm 2027.
Tuy nhiên, việc chuẩn bị này không thể hoàn toàn phó thác cho mỗi cá nhân. Ông Christopher Gnadt, giảng viên lão khoa tại Đại học Vechta (Đức), nhấn mạnh rằng đối với đa số người lao động không có thu nhập cao để tích lũy những khoản tiền lớn, mạng lưới an sinh và trợ cấp xã hội của nhà nước đóng vai trò là bệ đỡ vô cùng quan trọng cho cuộc sống của họ.
Mô hình ‘cuộc đời 100 năm’ và giải pháp tái thiết cộng đồng tại Nhật Bản
Mặc dù có các quỹ bảo hiểm và tiền tiết kiệm, thực tế tại Nhật Bản – quốc gia siêu già đầu tiên trên thế giới – cho thấy tài chính vẫn chưa phải là lời giải hoàn hảo nhất. Hệ thống bảo hiểm y tế và hưu trí toàn dân được Nhật Bản xây dựng từ năm 1961 dựa trên tỷ lệ nhân khẩu học thuận lợi thời bấy giờ, khi có tới 9 người trẻ gánh vác 1 người già và tuổi thọ trung bình chỉ ở mức 65 tuổi. Thế nhưng, trong bối cảnh hiện đại khi tuổi thọ trung bình đã vượt qua mốc 80 tuổi và tỷ lệ sinh sụt giảm nghiêm trọng, quỹ an sinh xã hội phải chi trả kéo dài từ 25 đến 30 năm, trong khi tỷ lệ gánh vác sụt giảm mạnh xuống còn 2 người trẻ nuôi 1 người già.
Để giảm tải cho hệ thống y tế và tránh việc người già phải vào các viện dưỡng lão đắt đỏ, từ năm 2000, Nhật Bản đã vận hành hệ thống bảo hiểm chăm sóc dài hạn quốc gia (LTCI) dành cho người từ 40 tuổi trở lên. Hệ thống này thay vì chi trả bằng tiền mặt đã cung cấp các dịch vụ thiết thực như cử hộ lý hỗ trợ hoặc cải tạo nhà cửa, giúp người cao tuổi tiếp tục sinh sống ngay tại cộng đồng của mình.
Dù vậy, một thách thức mới lại nảy sinh khi tình trạng cô lập xã hội và cô đơn ở người cao tuổi ngày càng gia tăng. Nhằm giải quyết vấn đề này, Giáo sư Hiroko Akiyama từ Đại học Tokyo đã khởi xướng mô hình ‘cuộc đời 100 năm’. Mô hình này nhấn mạnh việc tổ chức lại xã hội sao cho con người có thể liên tục học tập, làm việc và duy trì sức khỏe trong suốt cuộc đời.
Một thử nghiệm điển hình của mô hình này là dự án tái thiết Khu dân cư trường thọ Toyoshikidai tại thành phố Kashiwa. Tại đây, môi trường sống được thiết kế để chuyển dịch một phần hoạt động chăm sóc từ bệnh viện và viện dưỡng lão về lại cộng đồng. Dự án kết hợp hài hòa giữa các dịch vụ y tế tại nhà, hệ thống nhà ở an toàn cùng các không gian sinh hoạt chung. Trong không gian này, người cao tuổi vẫn có thể tham gia vào các hoạt động làm vườn, sinh hoạt cộng đồng hoặc làm những công việc bán thời gian phù hợp. Mục tiêu cốt lõi không chỉ dừng lại ở việc giảm bớt gánh nặng y tế, mà còn giúp người cao tuổi duy trì sự kết nối xã hội, tính độc lập và lòng tự tôn cá nhân.
Bài học đón đầu và xây dựng mạng lưới an sinh bền vững cho Việt Nam
Việt Nam đang ghi nhận tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh chóng. Theo kết quả Điều xu tra dân số giữa kỳ năm 2024, cả nước hiện có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, và con số này được dự báo sẽ tiệm cận mốc 18 triệu người vào năm 2030. Trong khi đó, mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ đang dần thu hẹp, con cái phải làm việc với cường độ cao và không có đủ thời gian để chăm sóc trực tiếp cho cha mẹ già.
Đến nay, Việt Nam đã xây dựng được những nền tảng an sinh xã hội quan trọng. Tính đến tháng 6/2026, cả nước ghi nhận hơn 22 triệu người tham gia Bảo hiểm xã hội và 99 triệu người tham gia Bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, để đối phó hiệu quả với xu hướng già hóa, các chuyên gia quốc tế cho rằng cần có những bước đi chủ động và mang tính đón đầu hơn.
Phó giáo sư Joelle Fong nhận định các quốc gia đang phát triển cần phải hoạch định chính sách mang tính dự báo, thực hiện tích lũy tài chính vững chắc trước khi chạm tới đỉnh điểm của quá trình già hóa dân số, đồng thời sớm thiết lập các mô hình an sinh bắt buộc mang tính bền vững. Bên cạnh đó, ông Christopher Gnadt cũng đưa ra khuyến nghị rằng Việt Nam không nên sao chép máy móc việc chuyển đổi từ mô hình phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình sang một mô hình đề cao sự độc lập cá nhân tuyệt đối. Thay vào đó, một tiến trình già hóa khỏe mạnh đòi hỏi sự kết hợp nhịp nhàng giữa sự chuẩn bị của mỗi cá nhân, một cộng đồng hỗ trợ vững mạnh và các mạng lưới an sinh vững chắc từ phía nhà nước.
Những nút thắt chưa có lời giải trong hành trình thích ứng già hóa
Dù kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước đã mở ra nhiều hướng đi rõ ràng, vẫn còn đó những câu hỏi lớn chưa được giải đáp hoàn toàn. Làm thế nào để các quốc gia đang phát triển như Việt Nam có thể cân đối ngân sách để vận hành và nhân rộng các mô hình khu dân cư trường thọ phức hợp như Toyoshikidai của Nhật Bản? Đồng thời, việc thiết lập các quỹ an sinh bắt buộc với tỷ lệ đóng góp lớn liệu có tạo ra áp lực tài chính quá tải cho thế hệ lao động trẻ hiện tại, trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động? Đây vẫn là những bài toán hóc búa cần thêm thời gian và những thử nghiệm thực tế để tìm ra lời giải phù hợp nhất cho từng quốc gia.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
