6 phút đọc
Trong văn hóa ẩm thực Á Đông, mỗi quốc gia đều sở hữu những quy tắc bàn ăn độc đáo phản ánh phong tục tập quán riêng biệt. Nếu người Việt Nam, Trung Quốc hay Nhật Bản thường có thói quen cầm bát cơm trên tay khi ăn, thì người Hàn Quốc lại giữ nguyên bát trên bàn ăn. Thói quen này không chỉ đơn thuần là phép tắc ứng xử lâu đời mà còn bắt nguồn từ lịch sử ẩm thực, sự phát triển của dụng cụ ăn uống và cả những quan niệm dân gian sâu sắc.
Sự khác biệt từ bộ dụng cụ ăn uống “sujeo” và cơ cấu bữa ăn
Thói quen ăn uống của người Hàn Quốc từng thu hút nhiều sự chú ý khi đầu bếp người Mỹ gốc Hàn Chris Cho so sánh phong cách ăn của người dân xứ sở kim chi với các quốc gia láng giềng châu Á. Trong khi người Nhật Bản xem việc giữ bát trên bàn rồi cúi sát mặt xuống ăn là thiếu nhã nhặn và thường đưa bát cơm hoặc bát canh nhỏ lên gần ngực, thì Cơ quan Văn hóa và Thông tin Hàn Quốc lại khuyến cáo thực khách không nên nâng bát cơm hay bát canh khi ăn.
Lý giải cho điều này, các chuyên gia ẩm thực chỉ ra sự khác biệt nằm ở bộ dụng cụ ăn uống truyền thống của Hàn Quốc gọi là sujeo. Bộ dụng cụ này bao gồm một chiếc thìa cán dài và đôi đũa, thường được làm bằng chất liệu kim loại. Trong bữa ăn, chiếc thìa được sử dụng để ăn cơm, canh và các món hầm, giúp người ăn dễ dàng đưa thức ăn lên miệng mà không cần phải cầm bát lên. Trong khi đó, đũa được dùng để gắp các món ăn kèm (gọi là banchan) như thịt và rau.
Đầu bếp Seoyoung Jung, người tốt nghiệp Viện Ẩm thực Mỹ và là đồng sáng lập dự án nghiên cứu ẩm thực Bburi Kitchen tại Seoul, cho biết chính việc sử dụng thìa để ăn cơm đã khiến hành động nâng bát lên bị xem là bất lịch sự. Ngoài ra, các đĩa thức ăn khác trên bàn cũng được giữ nguyên vị trí thay vì đưa lại gần miệng.
Lịch sử và cơ cấu bữa ăn truyền thống cũng góp phần củng cố thói quen này. Giáo sư nhân học Joo Young-ha thuộc Học viện Nghiên cứu Hàn Quốc tại thành phố Seongnam cho biết, giới cầm quyền trên bán đảo Triều Tiên và Trung Quốc từng dùng thìa cho cả cơm lẫn canh. Đến khoảng thế kỷ 7, các món mì và bánh làm từ bột mì trở thành thực phẩm chính ở miền bắc Trung Quốc, khiến đũa dần chiếm ưu thế tại quốc gia này. Tuy nhiên, bán đảo Triều Tiên vốn không thuận lợi cho việc trồng lúa mì nên người dân vẫn duy trì cấu trúc bữa ăn gồm cơm ngũ cốc, canh và các món phụ. Cấu trúc này giúp chiếc thìa tồn tại song song với đũa qua nhiều thế kỷ.
Trong bữa ăn của người Hàn, bát cơm được đặt bên trái, bát canh đặt bên phải, còn các món phụ bày ở giữa để dùng chung. Người ăn dùng thìa cho cơm và canh, dùng đũa gắp món phụ rồi luân phiên thưởng thức.
In Korea, the taste of rice, side dishes, and soup blend together (Trong bữa ăn Hàn Quốc, vị của cơm, món ăn kèm và canh hòa vào nhau) – giáo sư Joo mô tả.
Chất liệu bát đựng dẫn nhiệt nhanh và quan niệm dân gian xưa
Một yếu tố thực tế khác ảnh hưởng lớn đến thói quen không cầm bát khi ăn chính là chất liệu của dụng cụ đựng thức ăn. Từ thời phong kiến, hoàng tộc và tầng lớp thượng lưu trên bán đảo Triều Tiên đã sử dụng đồ đựng làm từ hợp kim gồm 78% đồng và 22% thiếc. Loại đồ đồng này có ưu điểm bền, chắc tay và có thể khử trùng bằng nước sôi, nhưng nhược điểm là dẫn nhiệt rất nhanh. Khi đựng cơm hoặc canh nóng, chiếc bát sẽ trở nên rất nóng, khiến người ăn khó lòng cầm trực tiếp trên tay.
Đến thời Joseon, hoạt động khai thác kim loại phát triển mạnh mẽ giúp đồ đồng trở nên phổ biến hơn trong dân gian và trở thành quà cưới truyền thống của cô dâu dành cho gia đình chồng. Ngày nay, dù bát inox được sử dụng rộng rãi hơn vì giá thành rẻ, bền và dễ vệ sinh, thói quen giữ bát trên bàn vẫn được duy trì bởi loại bát này đựng thức ăn nóng vẫn gây bỏng tay nếu nhấc lên.
Bên cạnh yếu tố vật lý, quan niệm dân gian xưa cũng góp phần định hình phép tắc này. Trong xã hội cũ, việc cầm bát trên tay được cho là hành động của những người không có bàn ăn đàng hoàng, gắn liền với hình ảnh nghèo khó hoặc đi xin ăn. Cách lý giải này vẫn được nhiều gia đình Hàn Quốc dùng để dạy dỗ trẻ nhỏ từ sớm nhằm giữ gìn nề nếp gia phong.
Sự linh hoạt trong đời sống hiện đại và những điều chưa thể khẳng định
Quy tắc ứng xử trên bàn ăn của người Hàn Quốc khá nghiêm ngặt, đặc biệt là trong các hoàn cảnh trang trọng. Bên cạnh việc không nâng bát, thực khách còn cần tránh việc cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm hay bắt đầu ăn trước người lớn tuổi. Tuy nhiên, các quy tắc này không được áp dụng một cách tuyệt đối và cứng nhắc. Trong đời sống hiện đại, các gia đình Hàn Quốc có phần linh hoạt hơn khi ăn mì, thức ăn nhanh hoặc khi sử dụng các món đựng trong bát nhỏ, đồng thời thói quen bưng bát ăn của các quốc gia khác như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản cũng tùy thuộc vào từng món ăn và hoàn cảnh gia đình cụ thể.
Mặc dù các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều cách lý giải từ bộ dụng cụ sujeo, chất liệu đồ đồng dẫn nhiệt cho đến các quan niệm dân gian về sự nghèo khó, song cho đến nay, lịch sử vẫn chưa có bất kỳ tài liệu chính thức nào chứng minh đâu mới là nguyên nhân cốt lõi hình thành nên tập tục kiêng nâng bát của người Hàn Quốc. Sự đan xen giữa các yếu tố lịch sử, địa lý và văn hóa sinh hoạt hằng ngày vẫn là một câu chuyện ẩm thực thú vị còn nhiều khoảng trống chưa thể khẳng định chắc chắn.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
