8 phút đọc
Mỗi năm một lần, cộng đồng người Seto tại Estonia lại cùng nhau hướng về một ngôi làng được lựa chọn để thiết lập một "vương quốc" đặc biệt chỉ tồn tại trong vòng một ngày. Với những quy định nghiêm ngặt về việc sử dụng thị thực, lưu hành đồng tiền riêng cho đến cách thức bầu chọn thủ lĩnh không cần lá phiếu, Ngày Vương quốc Seto không chỉ là một sự kiện lễ hội độc đáo mà còn là bối cảnh văn hóa sống động, nơi lưu giữ những giá trị truyền thống lâu đời của một tộc người thiểu số vùng biên giới. Hãy cùng chuyên mục Món ngon & Ẩm thực của NsN tìm hiểu sâu hơn về ngày hội văn hóa đặc sắc này tại ngôi làng Mikitamäe thuộc miền nam Estonia.
Tái hiện vương quốc tự trị trong một ngày tại làng Mikitamäe
Vào ngày 1/8 vừa qua, làng Mikitamäe ở miền nam Estonia đã trở thành tâm điểm chú ý khi đăng cai tổ chức Ngày Vương quốc Seto lần thứ 33. Đây là sự kiện thường niên được tổ chức vào ngày thứ Bảy đầu tiên của tháng 8, bắt đầu từ năm 1994, nhằm mục đích kết nối những người Seto sống xa xứ sau khi những biến động lịch sử chia cắt vùng đất của họ. Người Seto đã sinh sống nhiều thế kỷ tại khu vực biên giới giữa Estonia và Nga. Sau khi Liên Xô tan rã, đường biên giới mới được thiết lập đã vô tình chia cắt cộng đồng này. Hiện tại, phía bên kia biên giới thuộc lãnh thổ Nga chỉ còn chưa đầy 200 người Seto do phần lớn người dân đã bán nhà cửa để chuyển sang sinh sống tại Estonia. Sự kiện thường niên này là dịp quan trọng để hàng nghìn người cùng tìm về cội nguồn.
Đến với ngày hội tại Mikitamäe, du khách sẽ được trải nghiệm một không gian sinh hoạt cộng đồng vô cùng khác biệt. Ngay từ sáng sớm ngày 1/8, bất kỳ ai muốn bước chân vào khuôn viên của làng đều phải xuất trình một tấm thị thực tượng trưng thay vì mua vé thông thường. Ở phía bên trong vương quốc, mọi giao dịch của người dân và du khách đều được thực hiện bằng một loại tiền tệ riêng được lưu hành dành riêng cho ngày hội này. Không khí ngày hội càng thêm phần trang nghiêm và náo nhiệt với hoạt động diễu binh truyền thống.
"Đây là dịp chúng tôi gặp lại người quen, trò chuyện và ôm nhau", bà Maime Kapten, một cụ bà 80 tuổi mặc váy thêu truyền thống tham gia sự kiện chia sẻ.
Điểm nhấn thu hút sự tò mò nhất của lễ hội chính là cuộc bầu chọn vị thủ lĩnh tối cao có tên gọi là Ülemsootska – người sẽ đại diện cho tiếng nói của cộng đồng Seto trong suốt một năm tiếp theo. Khác với các cuộc bầu cử hiện đại, việc tìm ra người chiến thắng tại đây hoàn toàn không sử dụng lá phiếu. Các ứng viên sẽ đứng lên trên những gốc cây lớn để trình bày kế hoạch của mình trước đám đông. Những người ủng hộ sẽ tự động xếp thành những hàng dài trước mặt ứng viên họ tin tưởng và cùng nhau nắm chung một sợi dây. Ứng viên nào sở hữu hàng người dài nhất sẽ chính thức giành chiến thắng. Trong kỳ lễ hội năm nay, nghệ nhân Ingrit Kala đã giành vị trí Ülemsootska. Bà bày tỏ mục tiêu bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống và ngăn tiếng Seto bị mai một trong giới trẻ.
Trang phục truyền thống leng keng tiếng bạc và di sản âm nhạc leelo 1.000 năm tuổi
Không chỉ gây ấn tượng bằng các nghi thức xã hội độc đáo, Ngày Vương quốc Seto còn là một ngày hội đậm chất truyền thống vùng miền. Xuất hiện tại ngày hội, những người phụ nữ Seto khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống vô cùng cầu kỳ và lộng lẫy. Đặc biệt, trên ngực họ đeo rất nhiều đồng xu và dây chuyền làm bằng bạc.
Nhà hoạt động văn hóa Piret Torm Kriis, 62 tuổi, cho biết nét đặc trưng này khiến người ngoài có thể nhận diện được phụ nữ Seto qua tiếng leng keng phát ra từ những món đồ trang sức bằng bạc trước khi nhìn thấy họ. Bà cũng giải thích thêm rằng trang phục truyền thống thể hiện rõ tình trạng hôn nhân cũng như mục đích công việc của người mặc trong ngày hôm đó.
Bên cạnh trang phục, âm nhạc cổ truyền chính là linh hồn giữ lửa cho văn hóa Seto. Lối hát "leelo" – một hình thức hát đồng ca không nhạc đệm có lịch sử phát triển hơn 1.000 năm – đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Trong ngày hội, những giai điệu leelo trầm bổng vang lên qua giọng ca của các nhóm phụ nữ trong trang phục truyền thống.
Theo nhà nghiên cứu Mari Palolill, những bài hát cổ này không đơn thuần là âm nhạc giải trí mà là những kho tàng lưu giữ thế giới quan và niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng của người xưa. Đối với thế hệ trẻ như chị Maria Grünberg, 23 tuổi, việc nghe hát leelo từ thuở nhỏ chính là cách tự nhiên nhất để học và thấm nhuần ngôn ngữ của dân tộc mình. Chị Maria chia sẻ mong muốn chứng minh cho những người trẻ khác thấy các bài hát và ngôn ngữ Seto thuộc về tất cả mọi người.
Thách thức bảo gìn ngôn ngữ bản địa trong đời sống hiện đại
Dù ngày hội thu hút hàng nghìn người tham gia, thực tế cộng đồng Seto đang phải đối mặt với bài toán nan giải về việc bảo tồn ngôn ngữ. Hiện nay, tại Estonia có khoảng 25.000 người biết tiếng Seto, nhưng số lượng người sử dụng ngôn ngữ này thường xuyên chỉ giới hạn ở mức vài nghìn người. Ngay tại Setomaa – vùng quê hương truyền thống của họ – dân số hiện tại cũng chưa đến 3.000 người.
Để ngăn chặn nguy cơ ngôn ngữ bị lãng quên, cộng đồng đã nỗ lực dịch thuật nhiều đầu sách sang tiếng Seto, tiêu biểu như tác phẩm văn học kinh điển "Hoàng tử bé". Tuy nhiên, tân thủ lĩnh Ingrit Kala cũng thẳng thắn thừa nhận rằng, những nỗ lực giảng dạy tại trường học sẽ không thể mang lại hiệu quả tối ưu nếu các gia đình không chủ động duy trì việc giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ hàng ngày với con trẻ ngay tại nhà.
Khi ngày 1/8 khép lại, "Vương quốc Seto" tạm thời kết thúc, những đồng tiền và tấm thị thực tượng trưng không còn giá trị sử dụng. Làng Mikitamäe quay trở về với nhịp sống yên bình thường nhật, còn bà Ingrit Kala bắt đầu hành trình thực hiện nghĩa vụ của một đại diện cộng đồng cho đến kỳ lễ hội tiếp theo vào năm sau.
Những mảnh ghép văn hóa ẩm thực chưa được hé lộ
Trong khuôn khổ Ngày Vương quốc Seto, bối cảnh văn hóa truyền thống đã được tái hiện vô cùng sống động qua trang phục, âm nhạc leelo và các nghi thức cộng đồng đặc sắc. Tuy nhiên, đối với những người yêu mến ẩm thực và văn hóa vùng miền, những thông tin cụ thể về các món ăn truyền thống, nguyên liệu đặc sản hay kỹ thuật chế biến món ăn được người Seto sử dụng để thết đãi khách khứa trong ngày hội "lập quốc" này vẫn là một ẩn số chưa được ghi nhận trong các tư liệu của sự kiện năm nay. Việc tìm hiểu sâu hơn về khía cạnh ẩm thực của tộc người Seto chắc chắn sẽ là một chủ đề hấp dẫn cho những hành trình khám phá văn hóa tiếp theo tại vùng đất biên giới này.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
