6 phút đọc
Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2026 vừa được công bố tại hội thảo chiều 12/10 ghi nhận Việt Nam xếp hạng 43/139 quốc gia và nền kinh tế, tăng một bậc so với năm trước đó. Dù tiếp tục duy trì vị trí hàng đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao, các dữ liệu chi tiết cho thấy năng lực làm chủ công nghệ, nguồn thu từ tài sản trí tuệ và mức chi cho R&D của Việt Nam vẫn còn những khoảng trống lớn cần thu hẹp.
Điểm sáng xuất khẩu và điểm nghẽn về sở hữu trí tuệ
Theo số liệu từ Báo cáo GII 2026, Việt Nam thể hiện khả năng chuyển hóa nguồn lực đầu vào thành kết quả đầu ra khá hiệu quả. Cụ thể, nhóm chỉ số đầu vào đổi mới sáng tạo của Việt Nam xếp thứ 54, trong khi kết quả đầu ra đạt thứ hạng 35 trên thế giới. Nhờ những chính sách cải thiện thể chế, môi trường kinh doanh và thu hút đầu tư, Việt Nam tiếp tục giữ vững hai chỉ số đứng đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và hàng hóa sáng tạo trong tổng giao dịch thương mại.
Tuy nhiên, bức tranh đổi mới sáng tạo cũng phản ánh thực tế năng lực tự chủ công nghệ chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu. Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh nhấn mạnh, thu nhập từ sở hữu trí tuệ của Việt Nam hiện chỉ xếp thứ 110 thế giới. Bên cạnh đó, tỷ lệ việc làm sử dụng nhân lực trình độ cao mới đạt 11% tổng số việc làm, nằm ở vị trí thứ 100.
Những chỉ số này phản ánh mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu còn hạn chế. Nhằm khắc phục tình trạng này, Thứ trưởng Hoàng Minh nhận định cần có sự chuyển dịch chiến lược từ mô hình lắp ráp, gia công sản phẩm do nước ngoài thiết kế sang tự chủ nghiên cứu, thiết kế, sở hữu và thương mại hóa công nghệ mang thương hiệu Việt.
Bài toán vốn dài hạn và chi phí cho R&D
Một trong những rào cản lớn đối với hệ sinh thái công nghệ trong nước là năng lực nghiên cứu và nguồn vốn tài trợ cho đổi mới sáng tạo. Chỉ số Nhân lực và nghiên cứu hiện là chỉ số đầu vào có thứ hạng thấp nhất của Việt Nam trong GII 2026, xếp thứ 79. Đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) mới chỉ chiếm khoảng 0,4% GDP, tạo ra khoảng cách đáng kể so với mục tiêu 2% GDP vào năm 2030.
Ông Sacha Wunsch-Vincent, chuyên gia cao cấp của Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) và là đồng tác giả báo cáo GII, chỉ ra rằng việc thiếu hụt đội ngũ cũng như kinh phí R&D sẽ cản trở doanh nghiệp tiếp thu tri thức khoa học từ viện nghiên cứu và trường đại học để tạo ra sản phẩm thương mại.
Đối với các doanh nghiệp công nghệ chuyên sâu (deep-tech) hoặc doanh nghiệp khởi nguồn từ kết quả nghiên cứu (spin-off), quá trình phát triển công nghệ mẫu, thử nghiệm và mở rộng sản xuất có thể kéo dài từ 5 đến 15 năm trước khi phát sinh doanh thu. Trong khi đó, hệ sinh thái quỹ đầu tư mạo hiểm nội địa mới ở giai đoạn đầu hình thành với quy mô khiêm tốn. Ông Wunsch-Vincent nhấn mạnh vai trò của cơ chế pháp lý rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ và sự xuất hiện của các nguồn vốn dài hạn để hỗ trợ doanh nghiệp qua các giai đoạn rủi ro từ thử nghiệm đến thương mại hóa.
Tận dụng khối FDI và định hướng quản trị theo GII
Để nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị, đại diện WIPO khuyến nghị Việt Nam cần khai thác hiệu quả sự xuất hiện của các tập đoàn đa quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ cao, điện tử và bán dẫn. Việc kết nối doanh nghiệp FDI với các nhà cung ứng nội địa sẽ giúp hình thành đội ngũ nhân lực kỹ thuật cao, tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam từng bước đảm nhận các công đoạn có hàm lượng tri thức cao hơn.
Tính từ năm 2013 đến nay, Việt Nam đã tăng 33 bậc trên bảng xếp hạng GII, từ vị trí 76 lên 43. Từ năm 2017, Chính phủ đã phân công các bộ, ngành trực tiếp theo dõi và cải thiện từng chỉ số thành phần. Việt Nam đặt mục tiêu tiến vào top 40 thế giới về GII vào năm 2030.
Điều cần tiếp tục theo dõi
Dù mục tiêu đạt hạng 40 thế giới vào năm 2030 đã được đề ra, thực tế triển khai vẫn còn nhiều yếu tố cần tiếp tục quan sát trong thời gian tới:
- Lộ trình nâng mức chi cho R&D từ 0,4% GDP lên mốc 2% GDP đến năm 2030 sẽ được phân bổ giữa ngân sách nhà nước và khu vực tư nhân ra sao.
- Các chính sách cụ thể trong việc tháo gỡ rào cản thể chế để hỗ trợ hình thành doanh nghiệp spin-off từ các trường đại học, viện nghiên cứu.
- Mức độ hiệu quả của các cơ chế thu hút quỹ đầu tư mạo hiểm và chính sách khuyến khích chuyển giao công nghệ từ các tập đoàn FDI bán dẫn, điện tử sang doanh nghiệp nội địa.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
