7 phút đọc
Để duy trì tốc độ phát triển kinh tế cao và hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số trong nhiều năm, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước yêu cầu dịch chuyển mô hình: không thể tiếp tục phụ thuộc vào tăng vốn, mở rộng mặt bằng nhà xưởng hay bổ sung lao động giá rẻ. Thay vào đó, việc tối ưu hóa sản xuất, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn và từng bước chủ động về công nghệ lõi trở thành yếu tố quyết định.
Tại Hội nghị sơ kết 18 tháng thực hiện Nghị quyết 57 diễn ra vào ngày 1/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra chỉ đạo quan trọng đối với ngành khoa học và công nghệ:
‘Từ hoàn thành nhiệm vụ chuyển sang tạo ra giá trị’
Chỉ đạo này đặt ra bài toán cụ thể về hiệu quả ứng dụng thực tế. Theo Nghị quyết 57, thước đo trọng tâm của quá trình chuyển đổi là đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) phải đạt trên 55% vào tăng trưởng và kinh tế số phải chiếm tối thiểu 30% GDP vào năm 2030. Để thực thi, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tập trung triển khai 10 nhóm công nghệ với 30 sản phẩm chiến lược, đồng thời phê duyệt 18 nhiệm vụ công nghệ với tổng kinh phí đề xuất gần 6.280 tỷ đồng (trong đó nguồn vốn ngoài ngân sách chiếm tới 75,8%).
Tự động hóa và nhà máy thông minh: Giải bài toán năng suất công nghiệp
Công nghiệp chế biến, chế tạo hiện đóng vai trò là động lực tăng trưởng lớn nhưng phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn nằm ở phân đoạn gia công, lắp ráp. Trước áp lực chi phí nhân công và năng lượng gia tăng, việc duy trì lợi thế giá rẻ không còn phù hợp.
Bộ Khoa học và Công nghệ đang thúc đẩy việc đưa các công nghệ tiên tiến như robot công nghiệp, dây chuyền tự động hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) kiểm soát chất lượng và bản sao số (digital twin) vào vận hành. Nhờ đó, camera AI có thể phát hiện sản phẩm lỗi tức thì, trong khi bản sao số mô phỏng quy trình để dự báo sự cố và cắt giảm thời gian dừng máy không kế hoạch.
Bên cạnh công tác xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và kết nối nghiên cứu, một chương trình trọng điểm đang được chuẩn bị là dự án nhà máy thông minh hợp tác với Hàn Quốc. Dự án sử dụng khoảng 8,3 triệu USD vốn ODA không hoàn lại, dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026–2029 với các mục tiêu cụ thể:
- Hỗ trợ trực tiếp 30 doanh nghiệp cải tiến quy trình sản xuất.
- Đào tạo 150 nhân lực kỹ thuật chuyên sâu.
- Xây dựng trung tâm trình diễn công nghệ để lan tỏa mô hình.
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu dự án phải tạo ra các mô hình nhà máy thông minh thực tế có khả năng nhân rộng, tránh tình trạng dừng lại ở mức khảo sát hay tư vấn lý thuyết.
Chuyển đổi số chiều sâu và bài toán dữ liệu cho 500.000 doanh nghiệp
Báo cáo chất vấn của Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số năm 2025 ước đạt khoảng 14,02% GDP. Để đạt mục tiêu 30% vào năm 2030, việc ứng dụng công nghệ số không thể chỉ dừng ở viễn thông hay thương mại điện tử đơn thuần mà phải thâm nhập sâu vào các ngành sản xuất cốt lõi.
Hạ tầng kỹ thuật đang được ưu tiên phát triển bao gồm mạng 5G, năng lực tính toán hiệu năng cao, các nền tảng AI tiếng Việt và hệ thống dữ liệu dùng chung. Những công cụ này giải quyết trực tiếp các điểm nghẽn vận hành:
- Vận tải & Logistics: Dữ liệu thời gian thực giúp điều phối phương tiện, hạn chế tình trạng xe chạy rỗng.
- Bán lẻ & Sản xuất: AI hỗ trợ dự báo nhu cầu thị trường để tối ưu lượng hàng tồn kho.
- Quản trị doanh nghiệp: Điện toán đám mây giúp hạ thấp chi phí đầu tư máy chủ ban đầu.
Nhằm khắc phục tình trạng dữ liệu bị phân tán gây lãng phí nguồn lực, Bộ đặt mục tiêu đồng hành cùng tối thiểu 500.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) chuyển đổi số đến năm 2030. Tiêu chí đánh giá hiệu quả chương trình sẽ đo lường trực tiếp qua sự gia tăng năng suất, doanh thu và mức độ giảm chi phí vận hành thực tế của doanh nghiệp.
Đảm bảo hạ tầng năng lượng bền vững cho sản xuất
Song hành với năng suất, sự ổn định của nguồn cung năng lượng là điều kiện bắt buộc để vận hành các nhà máy tự động hóa, trung tâm dữ liệu và các cơ sở công nghệ cao. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, nhu cầu tiêu thụ điện giai đoạn 2026–2030 dự báo tăng trưởng từ 10,5% đến 12,9% mỗi năm.
Để ứng phó với thách thức này, các định hướng nghiên cứu trọng điểm được tập trung vào:
- Phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) để tích trữ điện giờ thấp điểm và phát điện vào giờ cao điểm, giúp cân bằng lưới điện tích hợp năng lượng tái tạo.
- Ứng dụng AI trong dự báo phụ tải và phát hiện sự cố hệ thống điện.
- Nghiên cứu vật liệu tiên tiến, thiết bị điện hiệu suất cao và công nghệ hydrogen xanh.
Việc làm chủ công nghệ năng lượng giúp nền kinh tế giảm bớt rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng, hạ chi phí vận hành và dần hình thành ngành công nghiệp chế tạo thiết bị năng lượng nội địa.
Điều người dùng và doanh nghiệp cần theo dõi
Dù lộ trình chiến lược đã được định hình với 18 nhiệm vụ công nghệ và nguồn lực lớn, quá trình triển khai thực tế vẫn còn những điểm cần tiếp tục quan sát:
- Khả năng giải ngân nguồn vốn xã hội hóa: Tỷ lệ vốn ngoài ngân sách được đề xuất lên tới 75,8%. Cơ chế thu hút và thương mại hóa kết quả nghiên cứu sẽ là yếu tố quyết định mức độ tham gia của doanh nghiệp tư nhân.
- Khả năng hấp thụ công nghệ của khối SME: Việc đưa giải pháp công nghệ hiện đại đến số đông doanh nghiệp nhỏ và vừa — khu vực vốn hạn chế về ngân sách và nhân sự kỹ thuật — đòi hỏi các mô hình hỗ trợ linh hoạt và chi phí hợp lý.
- Tính thực tiễn của các dự án thí điểm: Hiệu quả của các mô hình nhà máy thông minh giai đoạn 2026–2029 sẽ cần thời gian kiểm chứng trước khi có thể nhân rộng ra toàn thị trường.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
