6 phút đọc
Lăng mộ của hoàng đế Tần Thủy Hoàng dưới chân núi Ly Sơn ở thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc chưa bao giờ được khai mở. Tuy nhiên, giới khoa học đã liên tục ứng dụng các công nghệ phân tích địa chất, hóa học và khảo sát phi xâm lấn trong nhiều thập kỷ qua nhằm kiểm chứng những mô tả lịch sử của sử gia Tư Mã Thiên thời Hán về một thế giới ngầm có những dòng sông thủy ngân tự động tuần hoàn.
Công nghệ khảo sát không xâm lấn phát hiện nồng độ thủy ngân cực cao
Trong cuốn Sử ký, nhà sử học Tư Mã Thiên từng mô tả chi tiết về cấu trúc tinh xảo bên trong lăng mộ với bầu trời tinh tú phía trên, non sông đất nước bên dưới cùng các dòng sông thủy ngân lớn tự chảy. Để xác thực điều này mà không làm tổn hại đến di tích, các phương pháp khảo sát không xâm lấn kết hợp phân tích mẫu đất thực địa đã được triển khai.
Theo tài liệu từ Chemistry World, cuộc nghiên cứu chi tiết đầu tiên về nồng độ thủy ngân tại lăng mộ diễn ra vào đầu thập niên 1980. Các chuyên gia từ Viện Khảo sát Địa lý và Địa hóa thuộc Viện giám sát môi trường địa lý Trung Quốc đã tiến hành khoan những lỗ nhỏ trên diện tích 12.000 m2 để lấy mẫu đất phân tích. Kết quả cho thấy sự chênh lệch hóa học đáng kinh ngạc: đất ngoài khu vực trung tâm lăng mộ chỉ chứa trung bình 30 phần tỷ (ppb) thủy ngân, trong khi nồng độ trung bình ở lớp đất phía trên mộ lên đến 250 ppb, thậm chí một số vị trí đạt mức cực cao là 1.500 ppb. Đến năm 2003, một cuộc khảo sát thứ hai tiếp tục thu được kết quả tương tự, xác nhận nồng độ thủy ngân cao bất thường xuất hiện trong cả đất và hơi ẩm giữa sỏi đá.
Dựa trên bản đồ phân bố hóa chất được lập từ các mẫu khoan, giới nghiên cứu phát hiện khu vực có nồng độ thủy ngân cao nhất nằm ở góc hướng đông bắc và hướng nam của lăng mộ. Nhà khảo cổ Qingbo Duan thuộc Đại học Tây Bắc tại Tây An nhận định, sự phân bố này trùng khớp với vị trí của sông Hoàng Hà và sông Trường Giang khi nhìn từ kinh đô Hàm Dương của nhà Tần. Dù vậy, nhà khảo cổ Yinglan Zhang ở Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây cũng đưa ra quan điểm thận trọng hơn, cho rằng khu mộ có thể đã sụp đổ hàng nghìn năm trước khiến thủy ngân bay hơi vào đất trong thời gian dài, gây khó khăn cho việc suy đoán mối liên hệ trực tiếp với bất kỳ sông hồ cụ thể nào.
Định vị nguồn cung cấp thông qua bản đồ mỏ cổ và công nghệ luyện chế
Mặc dù chưa thể đo lường chính xác tổng lượng thủy ngân dưới lòng đất, chuyên gia Qingbo Duan ước tính lăng mộ Tần Thủy Hoàng có thể chứa ít nhất 100 tấn kim loại này. Giới chuyên gia cho rằng lớp thủy ngân khổng lồ có vai trò tạo ra môi trường độc hại để ngăn chặn vi sinh vật phân hủy thi thể, chống ăn mòn cấu trúc và ngăn ngừa những kẻ trộm mộ xâm nhập.
Để giải mã nguồn gốc của lượng kim loại lỏng khổng lồ này, công nghệ khảo cổ học thực địa mới đây đã giúp định vị được các nguồn cung cấp tiềm năng. Heritage Daily cho biết, trong cuộc khảo sát tại thành phố Tuần Dương, các nhà khảo cổ đã khoanh vùng được ba mỏ chu sa cổ bao gồm Thạch Miếu Câu, Xuyên Đường Bình và Quốc Gia Loan.
Mỏ Thạch Miếu Câu nằm sát khu vực khai thác chu sa Thanh Đồng Câu ở Tuần Dương, trong khi mỏ Xuyên Đường Bình và Quốc Gia Loan phân bố dọc theo các tuyến giao thông chính và chỉ cách lăng mộ khoảng 100 km. Giới khoa học nhận định đây rất có thể là nguồn cung cấp phần lớn nguyên liệu thô để phục vụ quá trình tạo ra hệ thống sông ngòi thủy ngân tuần hoàn trong mộ.
Chu sa (quặng sulfua thủy ngân tự nhiên) là nguyên liệu cốt lõi để người cổ đại luyện chế thủy ngân. Quy trình chiết xuất dựa trên phương pháp nhiệt luyện: chỉ cần nung chu sa trong không khí để chuyển lưu huỳnh thành lưu huỳnh dioxide, đồng thời giải phóng thủy ngân nguyên chất dưới dạng hơi có thể ngưng tụ thành kim loại lỏng.
Thách thức công nghệ bảo tồn ngăn cản việc mở lăng mộ trực tiếp
Mặc dù các công nghệ khảo sát phi xâm lấn đã vén bức màn bí ẩn về sự tồn tại của thủy ngân, việc khai quật trực tiếp lăng mộ Tần Thủy Hoàng vẫn là một bài toán chưa thể thực hiện ở thời điểm hiện tại. Trong cuộc phỏng vấn với đài CCTV năm 2024, ông Wu Yongqi, giám đốc danh dự Bảo tàng lăng mộ Tần Thủy Hoàng, nhấn mạnh nguyên tắc không nên tác động đến cổ vật dưới lòng đất trừ khi cần khai quật để bảo vệ chúng.
Rào cản công nghệ lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng bảo tồn vật liệu cổ đại. Ông Wu Yongqi cảnh báo các hiện vật làm từ sợi thực vật và động vật có thể xuống cấp và phân hủy nghiêm trọng ngay sau khi tiếp xúc với môi trường không khí bên ngoài nếu lăng mộ được mở ra khi chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về mặt công nghệ bảo quản chuyên sâu.
Những ẩn số công nghệ cần tiếp tục theo dõi
Cho đến nay, tổng lượng thủy ngân thực tế dưới lòng đất cũng như cơ chế vận hành chính xác giúp dòng chảy thủy ngân tuần hoàn tự động bên trong lăng mộ vẫn là những câu hỏi lớn chưa có lời giải đáp hoàn toàn chính xác. Người dùng quan tâm đến khảo cổ học công nghệ cần tiếp tục theo dõi các nghiên cứu sử dụng cảm biến không xâm lấn thế hệ mới, các mô hình giả lập địa chất 3D, và đặc biệt là sự phát triển của công nghệ bảo tồn vật liệu hữu cơ cổ đại. Những đột phá này được kỳ vọng sẽ giúp giới khoa học giải mã trọn vẹn bí mật của hoàng đế Tần Thủy Hoàng mà không gây tổn hại đến cấu trúc di sản vô giá này.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
