6 phút đọc
Dù sở hữu lợi thế lớn về đa dạng sinh học và nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào, lĩnh vực công nghệ sinh học tại Việt Nam vẫn đang loay hoay ở khâu thương mại hóa. Việc thiếu các đơn đặt hàng dài hạn, thiếu nguồn lực thử nghiệm và quy mô sản xuất nhỏ lẻ khiến tiềm năng công nghệ chưa thể tự động chuyển hóa thành giá trị kinh tế thực tế.
Vấn đề này đã được các chuyên gia, nhà quản lý và nhà khoa học tập trung thảo luận tại hội thảo “Kinh tế sinh học và thương mại hóa công nghệ sinh học: Động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số”, diễn ra chiều ngày 15/10 tại Hà Nội. Sự kiện do Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp với Cục Thông tin và Thống kê (NASTIS) – Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức trong khuôn khổ sự kiện Techmart 2026.
Lợi thế quy mô thị trường và thực trạng nghiên cứu còn phân mảnh
Theo định nghĩa được TS Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ, kinh tế sinh học dựa trên việc phát triển và sử dụng các nguồn tài nguyên sinh học tái tạo nhằm tạo ra các sản phẩm, dịch vụ phục vụ đời sống. Xét về điều kiện tự nhiên, Việt Nam nắm giữ lợi thế đáng kể về độ đa dạng sinh học, nền nông nghiệp phát triển cùng nguồn phụ phẩm dồi dào. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các nguồn lực này thành giá trị thương mại trên thị trường hiện vẫn gặp rất nhiều rào cản.
Số liệu từ NASTIS cho thấy quy mô kinh tế sinh học toàn cầu hiện đạt khoảng 5.000 tỷ USD và được dự báo sẽ bứt phá lên mức 30.000 tỷ USD vào năm 2050. Bối cảnh này mang lại dư địa cực kỳ rộng lớn để Việt Nam khai thác nguồn nguyên liệu nông nghiệp và năng lực nghiên cứu nhằm tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Mặc dù cơ hội là rõ ràng, PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, nhấn mạnh rằng công nghệ sinh học liên quan trực tiếp đến năng lực làm chủ công nghệ, khả năng biến tri thức thành giá trị kinh tế và sự gắn kết giữa nghiên cứu với nhiệm vụ phát triển đất nước. Dù vậy, ông chỉ rõ một thực tế:
“Tiềm năng công nghệ không tự động chuyển thành giá trị kinh tế.”
Vì sao công nghệ sinh học chưa thể đi xa?
Nhìn nhận sâu hơn về nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), đã thẳng thắn chỉ ra hai hạn chế cốt lõi:
- Mối liên kết lỏng lẻo: Sự hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học với lực lượng doanh nghiệp chưa đạt hiệu quả thực chất.
- Thiếu nguồn lực mở rộng: Các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp thiếu hụt nguồn lực tài chính cũng như hạ tầng để đầu tư mở rộng quy mô sản xuất thử nghiệm.
Theo PGS.TS Phí Quyết Tiến, các đề tài nghiên cứu công nghệ sinh học hiện nay vẫn bị phân mảnh và chưa xuất phát từ những bài toán kinh doanh thực tế của thị trường. Để khắc phục, nhu cầu của thị trường và đề bài trực tiếp từ doanh nghiệp bắt buộc phải trở thành căn cứ hàng đầu để xác định ưu tiên nghiên cứu.
Giải pháp: Doanh nghiệp đặt hàng, đồng tài trợ từ khâu định hướng
Để giải quyết bài toán thương mại hóa, các chuyên gia đồng thuận rằng cần có sự thay đổi căn bản trong quy trình hợp tác giữa các bên liên quan.
PGS.TS Nguyễn Minh Tân đến từ Trường Hóa và Khoa học sự sống (Đại học Bách khoa Hà Nội) đề xuất: Sự kết nối giữa doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu phải diễn ra ngay từ giai đoạn bắt đầu hình thành nhiệm vụ, tạo sản phẩm mẫu cho đến khảo sát thị trường. Sau khi thu thập phản hồi thực tế từ khách hàng, các bên mới tiến hành hoàn thiện giải pháp, tính toán hiệu quả kinh tế và đi đến quyết định mở rộng quy mô.
Đồng tình với quan điểm này, PGS.TS Huỳnh Thành Đạt nhận định giải pháp nằm ở việc kết nối ngay từ khi xác định hướng đi. Doanh nghiệp cần đóng vai trò chủ động trong việc đặt hàng và đồng tài trợ kinh phí nghiên cứu; ngược lại, các nhà khoa học phải đặc biệt quan tâm đến khả năng chuyển giao và nhu cầu của người sử dụng cuối cùng. Bên cạnh đó, không thể thiếu sự tham gia của các tổ chức trung gian, các quỹ đầu tư và định chế tài chính trong việc làm cầu nối và huy động nguồn lực.
Hiện nay, công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến đã được xác định là một trong 10 nhóm công nghệ chiến lược của Việt Nam. Các nhóm sản phẩm được ưu tiên phát triển bao gồm:
- Vaccine và các chế phẩm sinh học thế hệ mới.
- Giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao.
- Công nghệ chế biến sâu nông sản và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp.
Đây đều là những lĩnh vực có phạm vi ứng dụng rộng lớn, đóng vai trò trực tiếp trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng, nâng cao năng suất sản xuất nông nghiệp và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên sinh học.
Điều người dùng và thị trường cần theo dõi
Việc dịch chuyển từ nghiên cứu hàn lâm sang mô hình “doanh nghiệp đặt hàng – nhà khoa học nghiên cứu – tổ chức tài chính kết nối” là bước đi then chốt. Tuy nhiên, điều cần theo dõi trong thời gian tới là:
- Khả năng hiện thực hóa các cơ chế đồng tài trợ và đặt hàng giữa doanh nghiệp và các viện, trường.
- Sự xuất hiện của các quỹ đầu tư và tổ chức trung gian đủ năng lực hỗ trợ đẩy nhanh giai đoạn thử nghiệm sản phẩm mẫu.
- Các chính sách cụ thể nhằm thúc đẩy việc thương mại hóa 10 nhóm công nghệ chiến lược, đặc biệt là trong lĩnh vực y sinh và chế biến sâu nông sản.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
