7 phút đọc
Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển dịch mang tính chiến lược: đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành nền tảng cốt lõi để xây dựng năng lực quốc gia mạnh trên biển. Thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ đơn thuần cho các ngành kinh tế, công nghệ giờ đây được xác định là chìa khóa để Việt Nam thực sự làm chủ không gian biển dựa trên tri thức và dữ liệu số.
Chuyển dịch từ ‘khai thác’ sang ‘làm chủ’ đại dương bằng tri thức
Tại Hội thảo về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm triển khai Nghị quyết số 20 của Trung ương diễn ra ngày 21/8 tại Khánh Hòa, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về một bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển. Theo đó, Việt Nam cần chuyển từ nghiên cứu đơn thuần sang làm chủ tri thức về biển; từ khai thác dữ liệu sang làm chủ dữ liệu; và từ tiếp nhận ứng dụng sang tự chủ phát triển công nghệ biển hiện đại.
“Không gian biển phải trở thành một không gian phát triển dựa trên tri thức và công nghệ”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định.
Định hướng này được cụ thể hóa bằng Chương trình hành động của Chính phủ (Nghị quyết số 218 ban hành ngày 7/8). Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu hình thành từ 2 đến 3 tổ chức nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển đạt trình độ hàng đầu trong khu vực ASEAN. Đồng thời, quốc gia sẽ phát triển chuỗi công nghiệp, dịch vụ hạ tầng cáp ngầm biển dung lượng lớn, cũng như đảm bảo hạ tầng thiết yếu như điện, nước sạch, Internet băng rộng và dịch vụ y tế, giáo dục cho cư dân tại các đảo có người sinh sống.
Nhận diện điểm nghẽn và tập trung nguồn lực cho các ‘bài toán lớn’
Dù có mục tiêu tham vọng, thực tế cho thấy khoảng trống công nghệ biển của Việt Nam cần lấp đầy vẫn còn rất lớn. Bộ Khoa học và Công nghệ đã thẳng thắn nhận diện nhiều điểm nghẽn hạ tầng và kỹ thuật, bao gồm:
- Dữ liệu điều tra cơ bản về biển hiện còn mỏng, hệ thống hạ tầng dữ liệu chưa được liên thông đồng bộ.
- Thiếu hụt nghiêm trọng các phương tiện khảo sát hiện đại như tàu nghiên cứu biển sâu và robot tự hành.
- Năng lực thực tế trong việc làm chủ công nghệ biển sâu, công nghệ quan trắc còn nhiều hạn chế.
- Mạng lưới các viện nghiên cứu, trường đại học hoạt động phân tán; doanh nghiệp chưa tham gia sâu vào chuỗi đổi mới sáng tạo và thiếu các cơ chế thử nghiệm (sandbox) công nghệ mới.
Trước thực trạng đó, định hướng giai đoạn 2026-2030 sẽ không tiếp tục phân bổ nguồn lực phân tán vào các nhiệm vụ nhỏ lẻ. Thay vào đó, quốc gia sẽ tập trung vào 5-7 nhiệm vụ lớn, có tính liên ngành và liên vùng với sản phẩm đầu ra rõ ràng. Các hướng ưu tiên được đề xuất bao gồm xây dựng bản đồ số biển, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản trị biển, phát triển công nghệ biển sâu, công nghệ lưỡng dụng, năng lượng ngoài khơi và nuôi biển công nghiệp.
Đồng quan điểm, GS.TS Trần Tuấn Anh, Phó chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng một quốc gia biển mạnh phải là quốc gia hiểu, dự báo, quản trị được biển và khai thác bền vững tài nguyên biển. Ông đề xuất cần coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược quốc gia và chuyển đổi cách tiếp cận trong tổ chức nghiên cứu, từ các “đề tài nghiên cứu” đơn lẻ sang giải quyết các “bài toán lớn của quốc gia”.
Hiện đại hóa nuôi biển và thúc đẩy hợp tác quốc tế
Một trong những tác động thực tế rõ nét nhất của việc ứng dụng công nghệ nằm ở ngành thủy sản. TS Nhữ Văn Cẩn, Phó cục trưởng Thủy sản và Kiểm ngư thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết mục tiêu đến năm 2030 là giảm dần khai thác ven bờ, đẩy mạnh nuôi biển với tốc độ tăng trưởng giá trị đạt 8% mỗi năm, đưa nuôi biển chiếm tỷ trọng 15% và bảo tồn ít nhất 6% diện tích vùng biển tự nhiên.
Tuy nhiên, ngành nuôi biển hiện tại vẫn còn manh mún khi có khoảng 9.000 cơ sở nuôi nhưng hơn 80% số lồng nuôi vẫn là lồng gỗ truyền thống quy mô hộ gia đình, rất dễ chịu thiệt hại do bão lũ. Việc chuyển đổi công nghệ sang các mô hình hiện đại là yêu cầu bắt buộc đối với toàn bộ chuỗi sản xuất.
Để giải quyết bài toán này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất xem xét xây dựng một chương trình hoặc đề án khoa học công nghệ cấp quốc gia chuyên biệt về nuôi biển, đồng thời áp dụng cơ chế hợp tác công – tư để khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu thông qua đặt hàng và hợp tác.
Ở góc độ toàn cầu, bà Đào Việt Hà, Chủ tịch Ủy ban Liên Chính phủ về Hải dương học Việt Nam, nhận định rằng hợp tác quốc tế chính là cơ hội để Việt Nam tiếp cận công nghệ hiện đại, nâng cao năng lực chuyên gia để từng bước làm chủ không gian biển sâu. Bà nhấn mạnh: “Dù bắt đầu sau, nếu không làm sẽ không thể đạt được đích mong muốn”.
Những vấn đề cần tiếp tục theo dõi
Lộ trình phát triển năng lực biển quốc gia bằng công nghệ số vẫn còn nhiều vấn đề thực tế cần tiếp tục quan sát và đánh giá hiệu quả trong thời gian tới:
- Cơ chế khuyến khích doanh nghiệp: Các chính sách cụ thể nào sẽ được ban hành để hiện thực hóa việc hợp tác công – tư (PPP), thúc đẩy doanh nghiệp chủ động đặt hàng nghiên cứu công nghệ biển?
- Xây dựng hạ tầng dữ liệu dùng chung: Giải pháp kỹ thuật nào sẽ được áp dụng để liên thông hạ tầng dữ liệu biển vốn đang phân tán giữa các bộ, ngành và viện nghiên cứu?
- Chương trình hỗ trợ ngư dân chuyển đổi công nghệ: Tiến độ và phương án hỗ trợ nguồn lực để chuyển đổi hơn 80% lồng bè gỗ truyền thống sang lồng nuôi công nghệ cao thích ứng thiên tai sẽ được triển khai như thế nào?
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
