6 phút đọc
Trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt, mâm cúng ngày giỗ không chỉ là nghi thức tâm linh để tưởng nhớ những người đã khuất, mà còn là dịp để gia đình, họ hàng và xóm giềng thắt chặt tình cảm. Tại TP HCM, nét đẹp truyền thống này được thể hiện một cách vô cùng đặc biệt và xúc động qua đám giỗ chung của người dân hẻm 68/17 Trần Quang Khải (phường Tân Định). Mâm cúng giản dị với những lễ vật mộc mạc đã trở thành biểu tượng cho tình làng nghĩa xóm tối lửa tắt đèn có nhau sau những ngày gian khó của đại dịch.
Mâm cúng giản dị mang đậm nét văn hóa thờ cúng Nam Bộ
Chiều ngày 13/8 (nhằm tháng 7 âm lịch), trước miếu Ông Trà nằm sâu trong con hẻm 68/17 Trần Quang Khải, người dân đã cùng nhau kê bàn ghế dọc hai bên tường để chuẩn bị cho lễ giỗ chung lần thứ hai. Khác với những mâm cỗ giỗ linh đình thường thấy, mâm cúng tưởng niệm ở đây được chuẩn bị rất đơn sơ nhưng trang nghiêm, bao gồm:
- Trái cây tươi: Những thức quả quen thuộc trong đời sống hàng ngày của người dân Nam Bộ.
- Bánh ngọt: Lễ vật mộc mạc thể hiện sự ngọt ngào, sẻ chia của những người ở lại dành cho người đã khuất.
- 14 ngọn nến: Trên mỗi ngọn nến ghi rõ tên, tuổi và địa chỉ của 14 người hàng xóm đã qua đời trong đợt dịch Covid-19 năm 2021.
Để chuẩn bị cho ngày giỗ ý nghĩa này, bà con trong hẻm đã cùng nhau đóng góp tự nguyện được hơn 10 triệu đồng, trong đó có cả tiền gửi về từ những gia đình đã chuyển đi nơi khác hoặc đang định cư ở nước ngoài. Người dân đã dành ra 4 triệu đồng để mua sắm đồ cúng tươm tất. Số kinh phí còn lại được đưa vào quỹ chung của hẻm để thực hiện các công việc thiết thực như sửa đèn đường, làm bảng tin hoặc hỗ trợ các gia đình có người ốm đau trong xóm. Sự phân bổ này cho thấy tinh thần tương thân tương ái, vừa chu toàn việc tâm linh, vừa chăm lo cho đời sống thực tại của bà con nghèo.
Bối cảnh văn hóa và nghĩa tình sâu nặng nơi con hẻm nhỏ
Hẻm 68/17 Trần Quang Khải là nơi sinh sống của khoảng 80 hộ dân với gần 400 nhân khẩu. Ông Đào Đức Thiện, tổ trưởng khu phố, người đã gắn bó với con hẻm này hơn 50 năm, chia sẻ rằng thời điểm dịch bệnh bùng phát mạnh nhất vào tháng 7 âm lịch năm 2021 là khoảng thời gian ám ảnh và đau thương nhất đối với cả khu phố. 14 người hàng xóm quen biết nhiều thập kỷ, trong đó có cả người tổ trưởng cũ và mẹ của ông Thiện, đã lần lượt ra đi khi bệnh viện quá tải và hai đầu hẻm bị phong tỏa.
“Cứ chiều xuống, nhìn qua khe cửa thấy có người nằm trên băng ca được đẩy ra ngoài, bình oxy kéo theo phía sau. Cảnh tượng rất ám ảnh”, ông Thiện nhớ lại.
Chính trong những ngày tháng gian khó ấy, người dân trong hẻm đã cùng nhau chia sẻ từng túi rau, bao gạo, từng thông tin ca bệnh và cả những bình oxy quý giá. Sau khi dịch bệnh qua đi, vào tháng 7 âm lịch năm 2022, đám giỗ chung lần đầu tiên đã được tổ chức. Đến mốc 5 năm (vào năm 2026), lễ giỗ chung lại tiếp tục được tổ chức trang trọng bằng tấm lòng tự nguyện của cả tập thể, thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn và sự gắn kết bền chặt của cộng đồng.
Sự thấu hiểu và sẻ chia tiếp diễn qua nhiều thế hệ
Nghi thức cúng giỗ diễn ra vô cùng xúc động vào lúc 17h30, khi đại diện các gia đình tề tựu đông đủ. Khi đèn đường và đèn của tất cả các ngôi nhà đồng loạt tắt, con hẻm chỉ còn lung linh ánh sáng từ 14 ngọn nến hòa cùng giai điệu trầm buồn của bài hát “Lòng mẹ”. Đây không chỉ là không gian tâm linh tưởng nhớ, mà còn là nơi những câu chuyện nghĩa tình được kể lại để sưởi ấm lòng người.
Đó là câu chuyện về mẹ của ông Thuận, người trước khi qua đời đã để lại di nguyện dành toàn bộ tiền phúng điếu chia cho những hộ nghèo trong hẻm để trả ơn xóm giềng. Đó là sự chăm sóc tận tình của vợ chồng ông Thiện dành cho người con gái chậm phát triển của cặp vợ chồng bác sĩ đối diện nhà đã mất vì dịch bệnh. Hay câu chuyện của Khánh Linh, một người trẻ mới chuyển đến trọ đầu năm 2026, nhưng đã nhanh chóng cảm nhận được sự ấm áp, bao bọc từ những người hàng xóm lớn tuổi mà không hề có sự phân biệt người cũ, người mới.
Tấm bảng tưởng niệm 14 người đã mất được treo trang trọng trong hẻm suốt tháng 7 âm lịch. Đối diện nhà ông Thiện, hàng rào rỉ sét của nhà bà Ngọc xưa kia giờ đã được hàng xóm mang cây sang trồng và buộc từng nhánh vào khung sắt. Sau 5 năm, những mầm xanh đã phủ gần kín hàng rào và đâm chồi nảy lộc ra phía con hẻm, như một minh chứng sống động cho sự hồi sinh mạnh mẽ và tình người ấm áp luôn hiện hữu nơi đây.
Kết luận
Mâm cúng giỗ chung tuy đơn sơ với trái cây, bánh ngọt nhưng chứa đựng giá trị văn hóa tâm linh sâu sắc và tấm lòng vàng của người dân Sài Gòn. Nghi lễ này là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa ẩm thực và đời sống tinh thần của người Việt, nơi món ăn hay lễ vật dâng cúng luôn gắn liền với tình thương và sự gắn kết cộng đồng. Tuy nhiên, thông tin về danh sách chi tiết các loại trái cây, bánh ngọt cụ thể được chuẩn bị trong mâm cúng, cũng như liệu có các món ăn mặn nào khác được chuẩn bị sau buổi lễ hay không vẫn chưa được nguồn tin nhắc đến.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
