9 phút đọc
Gan là cơ quan đảm nhận hàng trăm chức năng sống còn như chuyển hóa dinh dưỡng, tổng hợp protein, sản xuất mật, dự trữ năng lượng, chuyển hóa thuốc và khử độc cho cơ thể. Tuy nhiên, cơ quan này có khả năng bù trừ rất lớn nên khi bị tổn thương, gan thường không phát ra những tín hiệu cảnh báo rõ rệt ở giai đoạn đầu. Theo BS.CK2 Lâm Nguyễn Thùy An, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM – Cơ sở 3, việc chủ động bảo vệ gan thông qua lối sống lành mạnh từ sớm là vô cùng cần thiết, thay vì đợi đến khi cơ thể xuất hiện triệu chứng bệnh lý.
Khuyến cáo từ biên tập viên: Thông tin trong bài viết dưới đây được tổng hợp từ nguồn khuyến cáo y tế của chuyên gia, chỉ mang tính chất tham khảo. Người đọc tuyệt đối không tự chẩn đoán hoặc tự ý điều trị mà cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe.
Những thói quen ăn uống và sinh hoạt âm thầm hủy hoại tế bào gan
Dưới góc nhìn của y học hiện đại, gan hoạt động như một trung tâm chuyển hóa đường và chất béo chủ chốt. Việc nạp thừa năng lượng từ các loại thực phẩm hằng ngày sẽ khiến mỡ tích tụ trong tế bào gan, lâu dần gây ra tình trạng gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Nếu không được kiểm soát, quá trình này sẽ tiến triển âm thầm thành viêm gan mạn tính và xơ gan.
Một trong những tác nhân hàng đầu tàn phá gan nhanh chóng là thói quen lạm dụng rượu bia. Khi đi vào cơ thể, quá trình chuyển hóa cồn tại gan sẽ sản sinh ra acetaldehyde – một chất có khả năng gây độc trực tiếp lên các tế bào gan. Việc lạm dụng rượu bia liên tục sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ gan nhiễm mỡ do rượu, viêm gan, xơ gan và ung thư gan. Mối nguy hiểm này còn nhân lên gấp bội đối với những người vốn đã nhiễm virus viêm gan B hoặc C.
Bên cạnh rượu bia, thói quen lạm dụng thuốc bừa bãi cũng là nguyên nhân khiến gan rơi vào tình trạng quá tải. Nhiều người hiện nay vẫn có thói quen tự ý mua thuốc theo truyền miệng, dùng lại đơn thuốc cũ của người khác hoặc uống cùng lúc nhiều loại thuốc chứa chung một hoạt chất mà không hề hay biết. Điển hình là paracetamol – hoạt chất giảm đau, hạ sốt vô cùng quen thuộc có mặt trong nhiều loại thuốc cảm cúm. Việc sử dụng quá liều lượng hoặc kết hợp thuốc sai cách có thể dẫn đến hậu quả suy gan cấp hoại tử cực kỳ nguy hiểm.
Ngoài ra, yếu tố an toàn thực phẩm cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của gan. Các loại hạt và ngũ cốc quen thuộc như đậu phộng, ngô, gạo nếu bảo quản kém dẫn đến ẩm mốc sẽ sinh ra độc tố aflatoxin. Đây là loại độc tố vi nấm có khả năng gây ung thư gan hàng đầu, đặc biệt nguy hại đối với những bệnh nhân đang mắc viêm gan B.
Giải mã những lầm tưởng về việc uống thuốc mát gan và tự thải độc
Trong đời sống hằng ngày, khi gặp phải các tình trạng như nổi mụn, ngứa ngáy da hay mệt mỏi, nhiều người thường tự quy chụp bản thân bị nóng gan và tìm đến các phương pháp dân gian. Tuy nhiên, các chuyên gia y khoa chỉ ra rằng đây là những lầm tưởng phổ biến:
- Chưa có bằng chứng khoa học cho các loại nước mát, thảo dược trôi nổi: Hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh các loại nước mát hay thảo dược không rõ nguồn gốc có khả năng giúp làm sạch hay thải độc gan. Trái lại, y học đã ghi nhận rất nhiều ca tổn thương gan cấp nghiêm trọng do người bệnh tự ý sử dụng các loại thuốc nam và thực phẩm chức năng trôi nổi trên thị trường.
- Sản phẩm bổ gan không thể đảo ngược tổn thương do cồn: Nhiều người tin rằng các sản phẩm gắn mác giải rượu hoặc bổ gan sẽ giúp bảo vệ gan trước tác hại của bia rượu. Tuy nhiên, BS.CK2 Lâm Nguyễn Thùy An khẳng định các sản phẩm này không thể ngăn ngừa hay đảo ngược tổn thương do acetaldehyde gây ra. Cách bảo vệ lá gan duy nhất đối với người uống rượu bia là ngừng sử dụng cồn.
- Thuốc cổ truyền cần được bác sĩ kê đơn: Dù dưới góc nhìn y học cổ truyền, hệ chức năng Can có vai trò điều hòa khí huyết, tàng huyết và cảm xúc, việc dùng thuốc cổ truyền hay thảo dược vẫn phải đảm bảo tính an toàn. Các bài thuốc chỉ thực sự hiệu quả khi được bác sĩ y học cổ truyền có chuyên môn bắt mạch và kê đơn đúng liều lượng phù hợp với từng thể trạng.
Khuyến cáo khoa học để chủ động bảo vệ sức khỏe lá gan
Để bảo vệ gan toàn diện từ sớm, người dân được khuyến nghị thực hiện lối sống lành mạnh một cách đồng bộ theo các nguyên tắc khoa học sau:
Thiết lập chế độ dinh dưỡng và vận động hợp lý
- Ưu tiên thực phẩm lành mạnh: Tăng cường rau xanh, ăn trái cây với lượng vừa phải, bổ sung ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn đạm lành mạnh như cá, thịt nạc, trứng và các loại đậu.
- Cắt giảm tối đa chất ngọt và chất béo xấu: Hạn chế nước ngọt, trà sữa, đồ ăn nhanh, món chiên rán và bỏ hẳn thói quen ăn khuya để tránh tích tụ mỡ trong gan. Người có các bệnh lý nền như tiểu đường, gout, thận mạn tính cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng, tuyệt đối không tự áp dụng các trào lưu ăn kiêng cực đoan trên mạng xã hội.
- Duy trì vận động thể chất: Tập thể dục tối thiểu 150 phút mỗi tuần bằng các hình thức như đi bộ nhanh, đạp xe hay bơi lội để cải thiện độ nhạy insulin, kiểm soát cân nặng và hỗ trợ chuyển hóa mỡ trong gan. Người thừa cân cần thực hiện giảm cân một cách khoa học, tránh sử dụng các loại thuốc giảm cân cấp tốc có tính độc hại cho gan.
- Đảm bảo giấc ngủ điều độ: Dù giấc ngủ không trực tiếp đảm nhận vai trò lọc độc như các lời đồn thổi phổ biến, nhưng việc ngủ đủ giấc và đúng giờ sẽ giúp hệ chuyển hóa hoạt động trơn tru, tạo điều kiện cho lá gan có thời gian nghỉ ngơi và tự phục hồi sau ngày dài làm việc.
Chủ động phòng ngừa các bệnh lý viêm gan siêu vi
Viêm gan virus B và C là những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến xơ gan và ung thư gan nhưng lại thường ủ bệnh âm thầm mà không có bất kỳ triệu chứng nào ở giai đoạn đầu. Do đó, việc chủ động phòng ngừa là cực kỳ quan trọng:
- Tiêm ngừa vaccine đầy đủ: Người chưa có kháng thể nên chủ động tiêm vaccine viêm gan B càng sớm càng tốt. Vaccine viêm gan A cũng được khuyến khích cho các nhóm đối tượng có nguy cơ cao. Đối với viêm gan C, tuy hiện nay chưa có vaccine phòng ngừa nhưng bệnh hoàn toàn có thể được chữa khỏi hoàn toàn nếu phát hiện và điều trị kịp thời.
- Ngăn ngừa lây nhiễm trong sinh hoạt: Tuyệt đối không dùng chung các vật dụng cá nhân dễ gây trầy xước như dao cạo, bàn chải đánh răng, kim tiêm. Thực hiện quan hệ tình dục an toàn và chỉ thực hiện các thủ thuật y tế, xăm thẩm mỹ tại các cơ sở uy tín, bảo đảm vô trùng tuyệt đối. Để phòng tránh viêm gan A và E lây qua đường tiêu hóa, người dân cần tuân thủ thói quen ăn chín, uống sôi và giữ gìn vệ sinh sạch sẽ.
Kết luận và những điều y học cần làm rõ thêm
Khi gan xuất hiện các triệu chứng rõ rệt như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi kéo dài hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân thì phần lớn tổn thương ở cơ quan này đã chuyển sang giai đoạn nặng. Do đó, việc chủ động tầm soát định kỳ tại các cơ sở y tế là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là ở nhóm đối tượng có nguy cơ cao như người thừa cân, đái tháo đường, người lạm dụng rượu bia hoặc gia đình có tiền sử mắc bệnh gan. Đối với những bệnh nhân đã mắc viêm gan B, C hoặc xơ gan, việc tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị, siêu âm và xét nghiệm định kỳ theo chỉ định của bác sĩ là điều bắt buộc, không được tự ý dừng thuốc ngay cả khi cơ thể cảm thấy tạm thời khỏe mạnh.
Mặc dù y học hiện đại đã xác định rõ ràng tác hại của các thói quen xấu lên tế bào gan, tuy nhiên cơ chế tự bù trừ cực kỳ phức tạp của cơ quan này trước các mức độ tổn thương khác nhau, cũng như mức độ tương thích cụ thể của cơ địa mỗi người đối với các hoạt chất thảo dược tự nhiên vẫn là những vấn đề cần tiếp tục có thêm nhiều nghiên cứu khoa học chuyên sâu hơn nữa để làm sáng tỏ trong tương lai.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
