6 phút đọc
Từ kính thông minh, đồng hồ đeo tay đến các loại thẻ ghi chú nhỏ gọn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang biến các thiết bị điện tử tiêu dùng thành những trợ lý cá nhân hóa tối ưu. Tuy nhiên, khả năng liên tục ghi âm, phân tích giọng nói và tóm tắt cuộc trò chuyện theo thời gian thực của thế hệ thiết bị mới này cũng đang dấy lên hồi chuông cảnh báo về rủi ro thu thập dữ liệu trái phép.
Làn sóng thiết bị AI “sẵn sàng chờ lệnh” gia tăng nhanh chóng
Không còn dừng lại ở mức thử nghiệm, các thiết bị đeo tích hợp AI đang ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc về lượng cung ứng trên thị trường toàn cầu. Dữ liệu từ hãng nghiên cứu Omdia (do Reuters trích dẫn) cho biết số lượng kính mắt tích hợp AI vận chuyển trên toàn thế giới dự kiến tăng vọt lên 8,4 triệu chiếc trong năm 2025, gấp 4 lần so với con số 2,1 triệu chiếc của năm 2024.
Sự gia tăng này xuất phát từ việc hàng loạt thương hiệu công nghệ lớn nhỏ tham gia vào cuộc đua cá nhân hóa trải nghiệm người dùng:
- Apple: Mẫu Apple Watch Series 12 ra mắt vào tháng 9 được trang bị tính năng Siri Recap hỗ trợ tự ghi chú, tóm tắt hội thoại và tính năng Live Rewind giúp tóm tắt 15 giây trò chuyện trước đó dưới dạng văn bản.
- Amazon: Giới thiệu bộ đôi thiết bị dạng thẻ Bee Frontier và Bee Eclipse với khả năng ghi âm, phiên âm và phân tích toàn bộ hoạt động hàng ngày của người dùng.
- Meta: Tiếp tục đẩy mạnh dòng kính thông minh Meta Rayban, vốn cho phép người dùng thao tác quay phim, chụp ảnh và xử lý dữ liệu nhanh chóng ngay trên kính.
- Các nhà phát triển khác: Thương hiệu Plaud và Pocket trình làng các dòng thẻ ghi chú AI nhỏ gọn, trong khi Friend gây chú ý với sản phẩm vòng cổ tích hợp AI nhằm hỗ trợ ghi nhớ nội dung tương tác.
Khác biệt công nghệ tạo nên rủi ro riêng tư chưa từng có
Khác với các thiết bị trợ lý ảo truyền thống vốn cần người dùng đọc “từ khóa” (wake word) để kích hoạt và gửi dữ liệu âm thanh lên đám mây, các sản phẩm AI thế hệ mới vận hành theo cơ chế liên tục lắng nghe và diễn giải. AI có thể trích xuất ý nghĩa từ lượng dữ liệu giọng nói khổng lồ ngay lập tức, biến mọi không gian xung quanh thiết bị thành môi trường thu thập thông tin.
Sự thay đổi này khiến giới chuyên gia công nghệ lo ngại về sự thiếu hụt cơ chế xin phép (consent), đặc biệt là đối với những người xung quanh người sở hữu thiết bị.
“Với những công nghệ mới thế này, quan điểm của tôi luôn là cần đón nhận một cách thận trọng. Nếu cho phép ghi hình bản thân hoặc mọi thứ tôi nhìn, điều đó không có nghĩa tất cả mọi người xung quanh đều đã đồng ý.”
— Bà Karen Panetta, Trưởng khoa giáo dục sau đại học tại Trường Kỹ thuật Tufts, thành viên Viện Kỹ thuật Điện và Điện tử (IEEE)
Đồng quan điểm, ông Michael Stokes, Phó chủ tịch cấp cao về công nghệ mới nổi tại Veilant (cựu nhân viên CIA), chỉ ra rằng nguy cơ lớn nhất thuộc về những người vô tình xuất hiện trong bán kính thu âm của thiết bị. Họ hoàn toàn có thể bị giám sát thụ động mà không hề hay biết, không có quyền truy cập vào cài đặt để kiểm tra hay yêu cầu xóa dữ liệu đã bị thu thập.
Cơ quan quản lý nhập cuộc và giải pháp từ nhà sản xuất
Để xoa dịu tâm lý lo ngại, các tập đoàn lớn đã chủ động đưa ra một số cam kết kỹ thuật. Apple khẳng định tính năng tóm tắt trên Apple Watch Series 12 không lưu trữ file âm thanh gốc và không gửi bản ghi lên máy chủ. Amazon cũng đưa ra tuyên bố bảo mật tương tự cho dòng thiết bị Bee mới.
Tuy nhiên, luật sư Colin Zick từ hãng luật Foley Hoag đánh giá các cam kết này chưa giải quyết triệt để ranh giới pháp lý. Câu hỏi đặt ra là: Liệu một hệ thống liên tục lắng nghe, phân tích âm thanh rồi tự động xóa bản ghi gốc có bị coi là hành vi nghe lén hay không? Đây là bài toán pháp lý mà các vụ kiện công nghệ trước đây chưa từng đối mặt.
Trước nguy cơ tiềm ẩn, các cơ quan quản lý đã bắt đầu có động thái cứng rắn:
- Ủy ban Bảo vệ Dữ liệu châu Âu (EDPB): Ngày 13/10 đưa ra cảnh báo các thiết bị tích hợp camera, micro mang hình dáng kính thông thường có thể khiến công dân bị thu thập thông tin trái phép.
- Chính phủ Na Uy: Đầu tháng 10 đã công bố kế hoạch dự kiến cấm sử dụng các loại kính AI tại một số khu vực công cộng nhất định.
Về mặt kỹ thuật, Tiến sĩ Roman Yampolskiy (giảng viên khoa học máy tính tại Đại học Louisville) nhận định trên NYPost rằng việc chỉ trang bị một nút tắt đơn thuần là không đủ. Ông đề xuất các hãng sản xuất bắt buộc phải lắp đặt đèn tín hiệu cảnh báo ghi âm/ghi hình đủ lớn để người xung quanh nhận biết, tích hợp phần mềm tự động làm mờ khuôn mặt, đồng thời áp dụng các biện pháp xử phạt nghiêm khắc nếu người dùng cố tình lạm dụng thiết bị.
Điều người dùng cần theo dõi trong thời gian tới
Làn sóng thiết bị AI lắng nghe liên tục hứa hẹn mang lại sự tiện lợi lớn cho những người có lịch trình bận rộn. Mặc dù vậy, công nghệ này vẫn còn nhiều khoảng trống chưa có câu trả lời rõ ràng:
- Các khung pháp lý quốc tế sẽ định danh hành vi “phân tích dữ liệu không lưu bản ghi” là bảo mật hay nghe lén?
- Liệu các tiêu chuẩn phần cứng mới (như đèn cảnh báo bắt buộc hay tính năng tự động mờ mặt) có trở thành quy chuẩn bắt buộc trên toàn cầu?
- Sự chấp nhận của xã hội đối với người đeo thiết bị AI tại nơi công cộng sẽ thay đổi ra sao khi nhận thức về quyền riêng tư ngày càng nâng cao?
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
