7 phút đọc
Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, được tổng hợp từ các nghiên cứu và phân tích của chuyên gia. Người đọc tuyệt đối không tự chẩn đoán, tự ý áp dụng phác đồ điều trị hoặc tự can thiệp y tế cho bản thân và gia đình khi chưa có sự thăm khám và chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng.
Gánh nặng tài chính từ người thân không chỉ dừng lại ở sự mệt mỏi về thể chất, mà đang dần trở thành một tác nhân nghiêm trọng hủy hoại sức khỏe tâm thần của nhóm tuổi trung niên tại Việt Nam. Nhiều trường hợp đã rơi vào trạng thái suy sụp sâu sắc, xuất hiện các hành vi tự hại nghiêm trọng xuất phát từ áp lực phải liên tục giải cứu nợ nần cho gia đình.
Nỗi đau âm thầm của ‘thế hệ bánh mì kẹp’
Tại các cơ sở khám chữa bệnh tâm thần tuyến trung ương, ghi nhận xu hướng tăng rõ rệt số lượng bệnh nhân từ 35 đến 50 tuổi nhập viện vì suy sụp tâm lý liên quan đến gánh nặng kinh tế gia đình. Bác sĩ Nguyễn Viết Chung (Bệnh viện E) nhận định đây là nhóm ‘thế hệ bánh mì kẹp’ – những người gánh vác trách nhiệm đa chiều: vừa nuôi con nhỏ, vừa phụng dưỡng cha mẹ già không có lương hưu, lại vừa phải gánh thêm các hệ lụy nợ nần từ anh em ruột thịt.
Điển hình là câu chuyện của anh Hoàng (42 tuổi), một người có công việc ổn định nhưng luôn là điểm tựa tài chính duy nhất của cả nhà. Để giải cứu người em trai nợ nần, anh đã phải chuyển đi 52 triệu đồng tiền tích cóp lợp mái tôn cho bố mẹ trước mùa mưa. Áp lực dồn nén khiến anh mất ngủ, sống thu mình, tự làm đau bản thân và được chẩn đoán rối loạn lo âu trên nền stress kéo dài bởi chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Hương Lan (Trưởng phòng Tâm lý tại Viện đào tạo BHIU, thuộc Đại học Quốc tế Bắc Hà).
Một trường hợp khác là chị Minh (38 tuổi, Hà Nội) cũng rơi vào tình trạng run rẩy, vã mồ hôi, hoảng loạn mỗi khi nhận cuộc gọi từ bố đẻ – người nợ nần hàng tỷ đồng do thua lỗ và vay nặng lãi. Việc liên tục bị thúc ép trả nợ thay khiến chị kiệt quệ, trầm cảm nặng và xuất hiện hành vi tự hại cùng ý định chấm dứt cuộc sống trước khi được gia đình đưa đi điều trị tại chuyên khoa tâm thần.
Cơ chế sinh học thần kinh của sự suy sụp
Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5-TR) và Hệ thống Phân loại Bệnh tật Quốc tế (ICD-11), trạng thái kiệt quệ do gánh nợ hộ người thân không chỉ là stress thông thường mà có thể tiến triển thành bệnh lý thực thể: từ Rối loạn Thích ứng (Adjustment Disorder) sang Rối loạn Trầm cảm Chủ yếu (Major Depressive Disorder – MDD).
Về mặt sinh học thần kinh, việc đối phó liên tục với các khủng hoảng tài chính không do mình gây ra sẽ kích hoạt liên tục trục Hạ đồi – Tuyến yên – Tuyến thượng thận (HPA). Hệ quả sinh học bao gồm:
- Nồng độ hormone căng thẳng cortisol tăng vọt và duy trì ở mức cao trong máu suốt thời gian dài.
- Gây teo hồi hải mã (khu vực chịu trách nhiệm ghi nhớ của não bộ).
- Suy giảm chức năng vỏ não trước trán – cơ quan chịu trách nhiệm tư duy logic và điều hòa cảm xúc.
Tình trạng này dẫn đến trạng thái kiệt quệ cảm xúc (emotional burnout), mất ngủ kinh niên, giảm sút trí nhớ, rối loạn lo âu lan tỏa và mất khả năng cảm nhận niềm vui.
Hành vi tự hại không tự sát (NSSI) ở người trung niên
Một triệu chứng đáng báo động nhưng thường bị giấu kín ở nhóm bệnh nhân trung niên là Hành vi Tự hại Không Tự sát (Non-Suicidal Self-Injury – NSSI). Khác với định kiến cho rằng hành vi này chỉ xuất hiện ở thanh thiếu niên, nhiều người trung niên đóng vai trò trụ cột gia đình đã chọn cách bí mật tự làm đau thân thể như cứa tay, đập đầu vào tường hoặc tự gây bỏng bằng thuốc lá.
‘Khi căng thẳng tích tụ vượt quá ngưỡng chịu đựng của hệ thần kinh trung ương, não bộ rơi vào trạng thái tê liệt cảm xúc hoặc quá tải kích thích. Hành vi tự gây tổn thương thể xác sẽ kích hoạt não bộ giải phóng endorphin và dopamine tức thời. Cơn đau thể xác đóng vai trò như một chiếc cầu dao ngắt tạm thời cơn đau đớn tinh thần.’
Chuyên gia tâm lý lâm sàng Hương Lan cảnh báo đây là một cơ chế ứng phó bệnh lý cực kỳ độc hại. Về lâu dài, ngưỡng chịu đau sẽ tăng lên, thôi thúc bệnh nhân thực hiện các hành vi tổn thương sâu hơn. Nếu áp lực tài chính và sự thao túng tâm lý không chấm dứt, ranh giới giữa hành vi tự hại (NSSI) và hành vi toan tự sát thực sự sẽ bị xóa nhòa.
Cái bẫy ‘Dung dưỡng bệnh lý’ và cơ chế ‘FOG’
Chuyên gia tâm lý Hương Lan phân tích rằng, nguyên nhân sâu xa của bi kịch này bắt nguồn từ hội chứng dung dưỡng bệnh lý (Enabling Behavior) dưới áp lực của định kiến văn hóa truyền thống. Người làm ra tiền thường gánh trên vai kỳ vọng vô hạn của cả gia tộc. Việc liên tục đứng ra trả nợ thay thực chất là hành vi tước đoạt hậu quả tự nhiên của người sai phạm, vô tình dung dưỡng lối sống ỷ lại tiếp diễn.
Nguy hại hơn, khi người gánh vác muốn dừng lại để bảo toàn kinh tế cá nhân, họ lập tức bị hệ thống gia đình kích hoạt cơ chế FOG (Fear – Obligation – Guilt: Nỗi sợ, Bổn phận và Tội lỗi). Họ bị dán nhãn ‘ích kỷ’, ‘vô trách nhiệm’, dẫn đến hội chứng tổn thương đạo đức. Họ tiếp tục móc cạn đồng tiền tích lũy cuối cùng trong sự đau đớn cùng cực chỉ để trốn chạy cảm giác tội lỗi do chính người thân áp đặt.
Hướng can thiệp và những câu hỏi cần nghiên cứu thêm
Các chuyên gia y tế khẳng định rằng việc điều trị bằng thuốc chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ để cứu lấy sức khỏe tâm thần và tính mạng người bệnh là phải cắt đứt chuỗi kích hoạt sang chấn từ gia đình. Người bệnh cần học cách thiết lập ranh giới tài chính rõ ràng, tương tự như bước ngoặt phục hồi của anh Hoàng khi anh dũng cảm gửi tin nhắn từ chối em trai: ‘Anh dừng ở đây’.
Dù các cơ chế sinh học thần kinh và tâm lý lâm sàng đã được làm rõ một phần qua thực tiễn điều trị, giới y khoa vẫn còn nhiều điểm cần tiếp tục theo dõi và nghiên cứu:
- Tỷ lệ phục hồi hoàn toàn các tổn thương thực thể ở não bộ (như sự teo hồi hải mã) bằng các biện pháp trị liệu tâm lý đơn thuần hay cần bắt buộc kết hợp can thiệp dược lý dài hạn.
- Mức độ duy trì ranh giới hành vi bền vững của người bệnh trước áp lực tái kích hoạt cơ chế FOG từ gia đình sau khi kết thúc điều trị ngoại trú.
- Hiệu quả của các mô hình can thiệp tâm lý gia đình đồng thời (trị liệu cho cả người gây nợ và người gánh nợ) tại bối cảnh văn hóa Việt Nam hiện nay.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
