7 phút đọc
Thương mại hóa các công trình nghiên cứu từ trường đại học luôn là bài toán hóc búa đối với các nhà khoa học Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. Làm thế nào để một sáng chế khoa học không chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm mà có thể trở thành một sản phẩm thương mại được thị trường đón nhận? Tại sự kiện Vietnam Startup Community Day 2026 diễn ra ngày 21/8 ở Hà Nội, các chuyên gia quốc tế đã mang đến một góc nhìn thực tế: để đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường thành công, nhà khoa học cần tìm kiếm một đội ngũ phù hợp thay vì cố gắng tự đảm nhiệm mọi vai trò điều hành doanh nghiệp khởi nghiệp (startup).
Chặng đường dài từ phòng thí nghiệm đến thị trường thực tế
Một công trình nghiên cứu xuất sắc có thể tạo ra công nghệ đột phá, nhưng để biến công nghệ đó thành sản phẩm, giải pháp hoàn chỉnh và tìm được khách hàng chi trả là cả một hành trình dài với rất nhiều bước chuyển dịch phức tạp. Ông Wang Fei, Phó tổng giám đốc TusStar – mạng lưới ươm tạo khởi nghiệp công nghệ hàng đầu Trung Quốc có nguồn gốc từ Đại học Thanh Hoa – chia sẻ rằng thách thức lớn nhất khi đưa nghiên cứu từ trường đại học ra thị trường là việc thiết lập được một bộ máy nhân sự đúng nghĩa để bắt đầu hoạt động kinh doanh.
Ông Wang Fei nhấn mạnh:
‘Kinh doanh khác với nghiên cứu’
Theo ông, giáo sư hay chủ nhiệm đề tài không nhất thiết phải kiêm nhiệm vị trí giám đốc hay trực tiếp điều hành doanh nghiệp. Lý do là bởi các nhà khoa học đã quen với môi trường nghiên cứu chuyên sâu, trong khi việc làm kinh doanh lại đòi hỏi những phương thức tiếp cận hoàn toàn khác biệt, từ quản lý tài chính, tiếp thị cho đến vận hành chuỗi cung ứng.
Người dùng trải nghiệm ứng dụng dạy tiếng Việt bằng AI do giảng viên, sinh viên Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT) phát triển. Ảnh: Trọng Đạt
Phân chia vai trò: Giáo sư nắm công nghệ, nhân sự thị trường quản trị doanh nghiệp
Dựa trên kinh nghiệm thực tiễn từ TusStar, mô hình thành công của các doanh nghiệp spin-off (doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học) thường nằm ở sự phân vai rõ ràng. Các giáo sư đại học nên tìm kiếm đối tác đồng hành từ thị trường để bổ sung các mảnh ghép còn thiếu:
- Giám đốc công nghệ (CTO): Cần một nhân sự có khả năng tiếp nhận công nghệ lõi, tiến hành phát triển sản phẩm thực tế, thực hiện các quy trình kiểm tra, thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp cuối cùng để bán cho khách hàng.
- Giám đốc điều hành (CEO): Đảm nhận toàn bộ các công việc hành chính, quản lý nhân sự, thiết lập văn phòng, tìm kiếm và thuyết phục các nhà đầu tư rót vốn, đồng thời vận hành bộ máy doanh nghiệp trơn tru.
Thay vì đặt gánh nặng vận hành lên vai các giáo sư hay nhà nghiên cứu, ông Wang Fei gợi ý một giải pháp thực tế hơn là các nhà khoa học có thể tìm kiếm cựu sinh viên, sinh viên ngay trong nhóm nghiên cứu hoặc một người mà họ thực sự tin tưởng để điều hành startup. Cách tiếp cận này giúp nhà khoa học tiếp tục tập trung tối đa vào việc đóng góp chuyên môn sâu, trong khi đội ngũ kinh doanh chuyên nghiệp sẽ đảm nhận nhiệm vụ xây dựng và phát triển doanh nghiệp trên thương trường.
Xung đột tư duy giữa nhà khoa học và nhà khởi nghiệp
Đồng quan điểm với đại diện TusStar, ông Edward Lim, đại diện Block71 – trung tâm khởi nghiệp thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS), cũng chỉ ra rào cản lớn nhất khi làm việc với các startup spin-off từ trường đại học chính là sự khác biệt căn bản trong tư duy giữa người làm khoa học và người làm khởi nghiệp.
Theo phân tích của ông Lim, khoa học thường tập trung vào ‘tính mới’ và nhiều công trình nghiên cứu có thể được thực hiện mà không nhằm giải quyết một vấn đề cụ thể của đời sống. Ngược lại, một startup công nghệ muốn sống sót phải bắt đầu từ nỗi đau (vấn đề cụ thể) của khách hàng, từ đó mới phát triển sản phẩm, dịch vụ phù hợp để giải quyết bài toán đó. Doanh nghiệp spin-off thường ra đời dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học sẵn có, nên việc tìm cách thay đổi tư duy của các nhà khoa học trở thành một trong những điểm căng thẳng và khó giải quyết nhất trong quá trình ươm tạo.
Ông Lim khuyến nghị các nhà khoa học nếu muốn khởi nghiệp thành công cần nhìn nhận công nghệ dưới một lăng kính khác: không chỉ tập trung vào việc tạo ra phát minh mới mà phải tìm cách điều chỉnh, tối ưu hóa phát minh đó để giải quyết một đề bài thực tế từ khách hàng. Đối với câu hỏi liệu các giáo sư có nên trực tiếp làm CEO hay quản lý đội ngũ hay không, chuyên gia từ Block71 khuyên họ nên tập hợp một đội ngũ đa dạng về nền tảng chuyên môn, có năng lực xây dựng và vận hành doanh nghiệp bài bản, trong khi bản thân nhà phát minh hay giáo sư chỉ nên duy trì một tỷ lệ sở hữu cổ phần nhất định.
Theo đại diện Block71, công thức để tạo nên một doanh nghiệp spin-off thành công nằm ở ba yếu tố then chốt: sự đa dạng của đội ngũ, tư duy giải quyết vấn đề và khả năng thích ứng linh hoạt của startup đó trên thị trường.
Xu hướng cần theo dõi trong hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam
Làn sóng thương mại hóa nghiên cứu khoa học đang nhận được sự quan tâm lớn trong bối cảnh Việt Nam nỗ lực bứt phá về đổi mới sáng tạo. Theo Báo cáo Chỉ số Hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu 2026 (Global Startup Ecosystem Index) do StartupBlink công bố, Việt Nam hiện đang xếp vị trí thứ 50. Số liệu thống kê từ Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, tính đến hết năm 2025, cả nước đã có hơn 4.000 startup và hai kỳ lân công nghệ hoạt động.
Để tiếp tục thúc đẩy số lượng lẫn chất lượng các doanh nghiệp công nghệ cao từ nguồn lực nghiên cứu trong nước, mô hình hợp tác đa bên giữa nhà khoa học và các nhà điều hành chuyên nghiệp sẽ là xu hướng cần theo dõi sát sao. Người dùng và giới công nghệ cần chú ý các điểm cốt lõi sau:
- Sự hình thành và phát triển của các doanh nghiệp spin-off từ các trường đại học lớn tại Việt Nam có áp dụng mô hình phân tách vai trò (Giáo sư làm cố vấn/CTO, cựu sinh viên hoặc đối tác làm CEO) hay không.
- Mức độ cởi mở và khả năng chuyển đổi tư duy của các nhà khoa học Việt Nam trước bài toán chia sẻ quyền kiểm soát doanh nghiệp để thu hút nguồn vốn từ các nhà đầu tư.
- Các chương trình hỗ trợ, kết nối từ các trung tâm ươm tạo trong và ngoài nước nhằm kéo gần khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và nhu cầu thực tế của thị trường tiêu dùng.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
