7 phút đọc
Trong bối cảnh sản lượng tôm hùm nuôi tại Việt Nam có sự tăng trưởng bứt phá từ 3.945 tấn (năm 2023) lên hơn 15.268 tấn (năm 2025), áp lực chủ động công nghệ sản xuất con giống đang trở thành bài toán chiến lược cho toàn ngành thủy sản. Tại Hội thảo “Nghiên cứu làm chủ công nghệ sản xuất giống tôm hùm biển và chọn giống tôm nước lợ tại Việt Nam” diễn ra ngày 18/10, đại diện các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp đã đưa ra những đánh giá toàn diện về thực trạng công nghệ di truyền, sinh sản nhân tạo cũng như định hướng phát triển trong thời gian tới.
Thực trạng phụ thuộc nguồn giống và rào cản kỹ thuật ương nuôi
Hiện nay, nhu cầu tôm hùm giống phục vụ nuôi thương phẩm trong nước ước tính khoảng 100 – 150 triệu con mỗi năm. Tuy nhiên, nguồn giống khai thác tự nhiên từ vùng biển miền Trung chỉ đáp ứng được khoảng 10 triệu con. Phần lớn nhu cầu còn lại phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, cụ thể là khoảng 92 triệu con vào năm 2024 và 78 triệu con vào năm 2025. Sự phụ thuộc này chứa đựng nhiều rủi ro về gián đoạn nguồn cung, biến động chính sách xuất khẩu từ các nước đối tác, dịch bệnh và biến động chất lượng con giống.
Theo ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các nhà khoa học trong nước đã đạt được những kết quả ban đầu quan trọng. Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam đã thuần hóa, cho sinh sản thành công tôm hùm bông bố mẹ và đạt tỷ lệ ấu trùng sống sau khi ấp nở trên 80%.
Mặc dù vậy, việc tạo ra tôm hùm giống hoàn chỉnh trong điều kiện nhân tạo vẫn gặp nút thắt lớn ở nhiều giai đoạn. Những rào cản công nghệ cốt lõi bao gồm:
- Chu kỳ phát triển ấu trùng kéo dài: Trải qua nhiều giai đoạn biến thái phức tạp với tỷ lệ hao hụt cao.
- Yêu cầu khắt khe về môi trường: Khó kiểm soát hoàn hảo các điều kiện sinh lý, sinh thái và hệ thống ương nuôi nhân tạo.
- Dinh dưỡng và thức ăn: Chưa hoàn thiện công nghệ thức ăn tối ưu cho từng giai đoạn phát triển của ấu trùng.
Tiến trình chọn giống di truyền ở tôm nước lợ và triển vọng ứng dụng mới
Khác với tôm hùm biển còn ở giai đoạn nghiên cứu hoàn thiện chu trình, công nghệ chọn giống tôm nước lợ tại Việt Nam đã ghi nhận những bước tiến sâu hơn về mặt di truyền học.
Đối với tôm sú, chương trình chọn giống đã tiến tới thế hệ G7 nhờ ứng dụng chỉ thị phân tử kết hợp với chọn lọc gia đình. Phương pháp này giúp nâng cao rõ rệt tốc độ sinh trưởng và khả năng chống chịu dịch bệnh của đàn tôm. Đối với tôm thẻ chân trắng, quá trình chọn giống qua 9 thế hệ (G9) đã tạo ra các dòng tôm có tốc độ tăng trưởng cao hơn từ 15% đến 25% so với đàn ban đầu. Dù vậy, nguồn tôm bố mẹ nhập khẩu vẫn chiếm tỷ trọng lớn, đòi hỏi các viện nghiên cứu tiếp tục tối ưu hóa các dòng giống trong nước.
Ở góc độ doanh nghiệp, TS Lữ Đức Bryce, Phó tổng giám đốc Di truyền và Hệ gene Tập đoàn Thủy sản Việt – Úc, cho biết từ nền tảng nghiên cứu di truyền trên tôm thẻ chân trắng, đơn vị đã phát hiện nhiều gene tương đồng với tôm hùm bông. Phát hiện này mở ra triển vọng ứng dụng trực tiếp các thành tựu và công nghệ chọn giống hiện có để cải thiện các tính trạng quan trọng trên tôm hùm bông, như nâng cao tỷ lệ sống của ấu trùng, cải thiện hiệu suất sinh sản và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng thức ăn.
Chiến lược hợp tác ba bên và yêu cầu thương mại hóa công nghệ
Nhấn mạnh về định hướng công nghệ, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân yêu cầu cần tập trung nguồn lực giải quyết các khâu còn hạn chế, tránh đầu tư dàn trải. Định hướng nghiên cứu phải được chuyển hóa thành các chương trình, cụm nhiệm vụ khoa học có mục tiêu rõ ràng, tập trung vào các tính trạng ưu tiên như tốc độ sinh trưởng, khả năng kháng bệnh và thích ứng với điều kiện môi trường bất lợi.
blockquote>
“Cần thay đổi tư duy từ khai thác biển sang làm giàu từ biển. Bộ Khoa học và Công nghệ cam kết phối hợp chặt chẽ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và chuyên gia trong nước, quốc tế để thúc đẩy các định hướng, nhiệm vụ được xác định”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân phát biểu.
Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, các chuyên gia quốc tế cũng lưu ý đến bài toán kinh tế khi đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm ra sản xuất quy mô lớn. TS Mathew Cook từ Australia nhận định, thành công trong nghiên cứu phòng thí nghiệm chỉ là bước đầu. Việc thương mại hóa đòi hỏi giải quyết triệt để bài toán chi phí sản xuất và cần sự đầu tư dài hạn từ Chính phủ kết hợp với năng lực tổ chức sản xuất của doanh nghiệp.
Trong thời gian tới, việc Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng chương trình nghiên cứu trọng điểm, phối hợp với các doanh nghiệp như Việt – Úc và các đối tác quốc tế được kỳ vọng sẽ từng bước giúp Việt Nam làm chủ hoàn toàn quy trình sản xuất giống tôm hùm nhân tạo và tự chủ nguồn tôm nước lợ bố mẹ.
Điều cần tiếp tục theo dõi
Dù đã xác định được khung hợp tác và các hướng nghiên cứu trọng tâm, người nuôi tôm và thị trường vẫn cần theo dõi các mốc tiến độ cụ thể trong thời gian tới:
- Khả năng hoàn thiện quy trình kỹ thuật để vượt qua giai đoạn biến thái của ấu trùng tôm hùm trong điều kiện nhân tạo với chi phí hợp lý.
- Lộ trình phê duyệt các chương trình, cụm nhiệm vụ khoa học công nghệ trọng điểm cấp quốc gia giữa hai Bộ.
- Mức độ thương mại hóa và khả năng cung ứng thực tế các dòng tôm hùm giống nhân tạo ra thị trường nhằm giảm tỷ lệ nhập khẩu 78 – 92 triệu con mỗi năm.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
