7 phút đọc
Đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động trầm trọng, dân số già hóa nhanh chóng và bài toán năng suất kéo dài nhiều năm qua, Nhật Bản được đánh giá là một “mảnh đất màu mỡ” để ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, thực tế tại các doanh nghiệp nước này lại đang đi ngược lại với kỳ vọng. So với các quốc gia phương Tây như Mỹ, Anh hay các nước láng giềng châu Á như Singapore, quá trình tiếp cận và ứng dụng AI tại xứ sở hoa anh đào diễn ra vô cùng chậm chạp và thận trọng.
Sự chênh lệch lớn về tỷ lệ ứng dụng AI thực tế
Các số liệu thống kê mới nhất từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) vào cuối năm ngoái đã phơi bày khoảng cách lớn giữa Nhật Bản và thế giới trong làn sóng công nghệ này. Cụ thể, chỉ có khoảng 8,4% người lao động Nhật Bản sử dụng AI trong công việc hàng ngày.
Để dễ so sánh, tỷ lệ này ở các quốc gia khác vượt trội hơn hẳn:
- Mỹ: 50% người lao động sử dụng AI.
- Anh: 32% người lao động sử dụng AI.
- Singapore: 56% người lao động sử dụng AI “nhiều lần trong tuần” (đây là quốc gia có tỷ lệ tiếp nhận AI cao nhất châu Á và đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Các tiểu vương quốc Arab thống nhất).
Đi sâu vào chi tiết, khảo sát diện rộng của OECD tại Nhật Bản cho thấy tỷ lệ nhân viên thực sự sử dụng AI tạo sinh chỉ dừng lại ở mức cực kỳ khiêm tốn là 6,4%. Có sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm ngành: trong khi lĩnh vực thông tin và truyền thông có tỷ lệ ứng dụng cao nhất đạt 22,9%, thì ngành dịch vụ lưu trú và ăn uống chỉ ghi nhận vỏn vẹn 4,1% nhân viên sử dụng công nghệ này.
Tâm lý ngại rủi ro và rào cản từ quy trình phê duyệt
Lý giải cho sự tụt hậu này, giới chuyên gia chỉ ra rằng nguyên nhân cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà nằm ở văn hóa doanh nghiệp. Ông Austin Xu, nhà đồng sáng lập công ty khởi nghiệp Kuse AI tại Mỹ, nhận định thái độ bảo thủ và ngại rủi ro là rào cản lớn nhất của các công ty Nhật. Việc một quyết định phải đi qua quá nhiều tầng kiểm duyệt khiến tốc độ áp dụng công nghệ mới bị trì hoãn đáng kể.
“Áp lực từ dịch vụ chăm sóc khách hàng khiến họ gần như không thể chấp nhận sai sót của AI. Doanh nghiệp Nhật thà để trống vị trí nhân sự còn hơn là chấp nhận rủi ro để máy móc xử lý lỗi. Điều này trái ngược hoàn toàn với phương châm ‘thử và lỗi’ (trial and error) tại Mỹ, nơi các tác nhân AI được phép hoạt động tự do hơn để tối ưu năng suất.”
— Austin Xu, Đồng sáng lập Kuse AI
Đồng quan điểm, Giáo sư Parrisa Haghirian chuyên ngành quản lý quốc tế tại Đại học Khoa học Tiên tiến Kyoto, cho rằng các doanh nghiệp Nhật Bản quá e dè trước nguy cơ tổn hại danh tiếng và sợ mất kiểm soát khi sử dụng AI. Do bản chất của AI tạo sinh chưa hoàn toàn đáng tin cậy, các công ty chỉ dám giới hạn nó ở những tác vụ ít rủi ro như viết lách, tóm tắt thông tin hoặc thu thập dữ liệu cơ bản, thay vì đưa vào quy trình ra quyết định hay cải tổ vận hành tổng thể.
Điển hình cho sự chậm chạp này là ngành y tế Nhật Bản, nơi nhiều bệnh viện thậm chí vẫn chưa hoàn thành việc số hóa hồ sơ bệnh nhân cơ bản.
Khủng hoảng nhân lực và hệ thống CNTT “già nua”
Bên cạnh yếu tố văn hóa, doanh nghiệp Nhật Bản còn đối mặt với hai nút thắt lớn về hạ tầng và nhân sự:
Thứ nhất, sự thiếu hụt trầm trọng các chuyên gia công nghệ: Giáo sư Yasushi Ogasawara từ Đại học Meiji chỉ ra lực lượng lao động nước này đang thiếu vắng những người am hiểu công nghệ. Báo cáo từ Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) dự báo nước này sẽ thiếu hụt gần 800.000 chuyên gia IT vào năm 2030.
Thứ hai, hạ tầng máy tính lỗi thời: Khoảng 60% hệ thống máy tính tại các doanh nghiệp Nhật Bản hiện nay đã có tuổi đời trên 20 năm, gây khó khăn lớn cho việc tích hợp các mô hình AI hiện đại.
Thứ ba, nỗi lo ngại về tỷ lệ thất nghiệp: Việc tự động hóa làm dấy lên làn sóng lo âu về việc làm. Theo khảo sát năm 2024 của Viện Nghiên cứu Daiwa, nguy cơ mất việc làm do AI tại Nhật Bản là rất lớn ở một số ngành:
- Ngành lâm nghiệp: Dự kiến chỉ ảnh hưởng khoảng 2,5% công việc.
- Ngành tài chính và bảo hiểm: Tỷ lệ dự kiến lên tới 57%.
- Kỹ thuật phần mềm: Nguy cơ tự động hóa có thể khiến tỷ lệ mất việc lên tới 66%.
- Các công việc dễ bị thay thế nhất bao gồm: xử lý dữ liệu, nhân viên ngân hàng, kế toán, biên dịch viên và công nhân dây chuyền sản xuất.
Nỗ lực xoay chuyển tình thế
Để không bị bỏ lại quá xa, chính phủ Nhật Bản đã ban hành Đạo luật Thúc đẩy Trí tuệ nhân tạo vào tháng 5 năm ngoái. Bằng cách áp dụng các quy định mang tính khuyến khích nhẹ nhàng (soft touch), chính phủ kỳ vọng doanh nghiệp sẽ cởi mở hơn trong việc rót vốn vào AI. Số liệu từ Bộ Tài chính Nhật Bản cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp tiếp cận AI đã tăng mạnh từ 11% của 5 năm trước lên mức 75% ở hiện tại, dù phần lớn chỉ mới ứng dụng ở quy mô rất nhỏ và hạn chế.
Về phía các doanh nghiệp, xu hướng tuyển dụng đang bắt đầu thay đổi để đón đầu tương lai. Nhiều tập đoàn lớn hiện ưu tiên các ứng viên có kỹ năng sử dụng AI. Ví dụ, công ty thương mại tổng hợp Kanematsu đang tích cực tìm kiếm những sinh viên mới tốt nghiệp có khả năng sử dụng AI thường xuyên cho các công việc văn phòng thường nhật như soạn thảo email, tổng hợp tài liệu phức tạp, ghi âm và tóm tắt biên bản cuộc họp.
Điều người dùng công nghệ cần theo dõi
Dù chính phủ và một số doanh nghiệp lớn của Nhật Bản đã bắt đầu có những động thái chuyển dịch, nhưng cuộc chuyển giao công nghệ tại quốc gia này vẫn còn nhiều ẩn số cần theo dõi trong thời gian tới:
- Liệu chính sách khuyến khích “mềm mỏng” của chính phủ Nhật Bản có đủ sức thúc đẩy các doanh nghiệp vốn bảo thủ thực hiện các cải tổ sâu rộng, hay họ sẽ tiếp tục chỉ dùng AI ở mức độ “bên lề”?
- Các doanh nghiệp sẽ giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn nhân lực IT và nâng cấp 60% hệ thống máy tính đã hơn 20 năm tuổi bằng cách nào trong bối cảnh ngân sách và thời gian đều thắt chặt?
- Sự cân bằng giữa việc nâng cao năng suất bằng AI và bảo đảm an sinh xã hội trước làn sóng mất việc làm (đặc biệt trong ngành tài chính, bảo hiểm và phần mềm) sẽ được chính phủ Nhật Bản xử lý ra sao?
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
