7 phút đọc
Biến đổi khí hậu đang tái định hình bản đồ vận tải toàn cầu khi băng Bắc Cực tan nhanh, mở rộng thời gian hoạt động của Tuyến đường biển phương Bắc (NSR) – hành lang được ví như “Con đường tơ lụa trên băng”. Với khả năng rút ngắn tới 40% thời gian di chuyển so với kênh đào Suez truyền thống, tuyến đường này đang trở thành huyết mạch logistics mới cho các mặt hàng công nghệ xanh của Đông Á như xe điện, pin lithium và pin mặt trời. Tuy nhiên, đi kèm với bước tiến này là những lo ngại sâu sắc về an toàn sinh thái tại một trong những vùng biển nhạy cảm nhất hành tinh.
Tối ưu hóa chuỗi cung ứng cho các sản phẩm công nghệ xanh
Theo dữ liệu từ Guardian, Tuyến đường biển phương Bắc (NSR) có chiều dài khoảng 5.600 km, chạy dọc theo bờ biển phía bắc nước Nga từ eo biển Kara (giữa biển Barents và biển Kara) đến eo biển Bering nối liền với Thái Bình Dương. Trước đây, việc di chuyển qua khu vực Vòng Bắc Cực này là điều bất khả thi do băng giá bao phủ quanh năm. Nhưng hiện nay, thời gian các tàu hàng có thể đi qua NSR vào các tháng ấm áp đang ngày một kéo dài hơn do diện tích băng biển mùa hè thu hẹp.
Sự thay đổi này mang lại lợi ích logistics vượt trội. Nhờ quãng đường ngắn hơn từ 30% đến 40% so với tuyến hàng hải truyền thống đi qua kênh đào Suez, NSR giúp các tàu hàng từ các quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản tiết kiệm được khoảng 10-14 ngày hành trình khi đi đến châu Âu. Đối với Trung Quốc, tuyến đường này còn là một phương án dự phòng chiến lược giúp quốc gia này tránh được các điểm nóng địa chính trị ở Trung Đông, đặc biệt là eo biển Hormuz.
Hiệu quả kinh tế của tuyến đường đã được chuyển hóa thành hoạt động thực tế. Sau chuyến đi thử nghiệm duy nhất vào năm 2025, công ty vận tải Sea Legend đã chính thức vận hành dịch vụ chở container thường xuyên qua NSR. Hành trình trực tiếp từ Ninh Ba – Chu Sơn đến cảng Felixstowe (Anh) chỉ mất vỏn vẹn 18 ngày, so với hơn 40 ngày nếu đi qua kênh đào Suez. Đây hiện là dịch vụ vận tải hàng hóa thương mại thường xuyên duy nhất hoạt động trên tuyến đường này.
Các chuyên gia nhận định “Con đường tơ lụa” trên băng là hành lang vận chuyển lý tưởng cho các loại hàng hóa đặc biệt nhạy cảm với nhiệt độ cao. Các mặt hàng công nghệ cao như ô tô điện, pin lithium và các sản phẩm năng lượng mặt trời – những lĩnh vực mà Trung Quốc đang là nhà xuất khẩu hàng đầu thế giới – được bảo quản tốt hơn trong môi trường lạnh của vùng cực. Xu hướng này cũng phản ánh mối quan hệ hợp tác kinh tế ngày càng khăng khít giữa Nga và Trung Quốc: Bắc Kinh sử dụng tuyến đường để đưa hàng hóa đến châu Âu, trong khi Moscow dùng nó làm kênh cung cấp dầu mỏ cho thị trường châu Á.
Tác động từ biến đổi khí hậu thúc đẩy lưu lượng tàu hàng
Sự trỗi dậy của NSR là minh chứng rõ ràng cho tốc độ biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh chóng tại Bắc Cực. Theo Trung tâm Dữ liệu Băng tuyết Quốc gia Mỹ (NSIDC), toàn bộ 17 mùa hè có diện tích băng biển thấp nhất trong lịch sử đều tập trung trong vòng 20 năm qua. Đồng thời, dữ liệu từ cơ quan hàng không vũ trụ NASA cũng cho thấy diện tích băng biển Bắc Cực đang bị thu hẹp với tốc độ khoảng 12% sau mỗi thập kỷ.
Sự suy giảm liên tục của các mảng băng đang biến một vùng biển từng cô lập thành một tuyến đường giao thương nhộn nhịp. Ông Anastasios Leonburg, chuyên gia tư vấn rủi ro hàng hải tại công ty bảo hiểm Allianz Commercial, khẳng định rằng việc diện tích băng biển tiếp tục giảm chắc chắn sẽ thúc đẩy lượng tàu thuyền vận chuyển dọc theo tuyến NSR tăng cao hơn nữa trong các tháng mùa hè ấm áp.
Hiểm họa môi trường từ dầu nặng và carbon đen
Mặc dù mang lại lợi thế kinh tế lớn, hoạt động vận tải biển mở rộng tại Bắc Cực đang vấp phải sự chỉ trích từ giới khoa học và các tổ chức bảo vệ môi trường. Theo Sci News, một số công ty vận tải biển đang bị lên án vì vẫn vận hành các tàu sử dụng dầu nhiên liệu nặng (HFO) – loại nhiên liệu đã chính thức bị cấm tại khu vực Bắc Cực kể từ năm 2024.
Báo cáo năm 2025 của Quỹ Môi trường Bellona đã chỉ ra những mối đe dọa sinh thái nghiêm trọng liên quan đến hoạt động này:
- Nguy cơ tràn dầu khó khắc phục: HFO có độ đậm đặc và dày hơn nhiều so với các loại nhiên liệu thông thường, khiến việc xử lý khi xảy ra sự cố trở nên vô cùng gian nan. Trong điều kiện thời tiết lạnh giá của vùng cực, dầu phân hủy rất chậm và gần như không thể loại bỏ hoàn toàn nếu bị kẹt vào các mảng băng. Hơn nữa, vị trí cực kỳ xa xôi của NSR đồng nghĩa với việc các đội ứng phó sự cố phải mất nhiều tuần mới tiếp cận được hiện trường. Báo cáo cảnh báo phía Nga hiện tại hoàn toàn chưa có sự chuẩn bị cần thiết để đối phó với một thảm họa tràn dầu quy mô lớn tại đây.
- Tác động của khí thải carbon đen: Việc đốt cháy HFO thải ra carbon đen, một chất có khả năng hấp thụ bức xạ mặt trời cực mạnh. Khi carbon đen bám vào bề mặt băng tuyết, nó làm giảm độ phản xạ (hiệu ứng albedo) của khu vực Bắc Cực, khiến bề mặt Trái Đất hấp thụ nhiều nhiệt lượng hơn từ Mặt Trời và làm trầm trọng thêm xu hướng ấm lên toàn cầu.
Những câu hỏi lớn cần tiếp tục theo dõi
Tương lai của tuyến hàng hải phương Bắc vẫn đặt ra nhiều câu hỏi chưa có lời đáp cho các nhà quản lý công nghệ, giới logistics và các tổ chức bảo vệ môi trường:
- Liệu các cơ quan quản lý hàng hải quốc tế có thể thiết lập các biện pháp giám sát đủ mạnh mẽ để chấm dứt hoàn toàn việc sử dụng dầu nhiên liệu nặng (HFO) bất hợp pháp của các hãng tàu tại Bắc Cực?
- Trước thực tế địa hình xa xôi và điều kiện thời tiết khắc nghiệt của NSR, liệu các quốc gia liên quan có xây dựng được một hệ thống ứng phó khẩn cấp đủ năng lực trước khi xảy ra một vụ tai nạn tràn dầu thực tế?
- Sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế của việc rút ngắn thời gian giao hàng công nghệ và cái giá phải trả về mặt khí hậu toàn cầu sẽ được các quốc gia như Trung Quốc và Nga giải quyết như thế nào trong những năm tới?
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
