7 phút đọc
Ngày 18/8, phiên tòa được giới truyền thông Mỹ gọi là “phiên tòa nghìn tỷ USD” đã chính thức khởi tranh tại Oakland, California. Trong vụ kiện lịch sử này, Meta – công ty mẹ của Facebook và Instagram – đang phải đối mặt với liên minh gồm 29 tổng chưởng lý các bang tại Mỹ. Cáo buộc tập trung vào việc tập đoàn này cố tình thiết kế các nền tảng mạng xã hội để gây nghiện cho trẻ em, đồng thời lừa dối công chúng về các rủi ro sức khỏe tinh thần nhằm thu về những khoản lợi nhuận khổng lồ.
Nếu bị phán quyết thua cuộc sau phiên tòa dự kiến kéo dài 6 tuần này, Meta tự ước tính số tiền bồi thường tối đa có thể lên tới 1.400 tỷ USD. Con số khổng lồ này gần như tương đương với toàn bộ giá trị vốn hóa thị trường hiện tại của tập đoàn công nghệ này.
Mô hình ‘4 chữ H’ và những bằng chứng từ nội bộ Meta
Ngay từ ngày đầu tiên, không khí phiên tòa đã trở nên vô cùng căng thẳng. Đại diện cho phía nguyên đơn, Phó tổng chưởng lý bang California – bà Megan O’Neill – đã vạch trần mô hình kinh doanh của Meta thông qua công thức “bốn chữ H” trong tiếng Anh:
- Hook the user (Thu hút người dùng): Lôi kéo những đối tượng trẻ tuổi tham gia nền tảng từ sớm.
- Hold them for as long as they can (Giữ chân người dùng): Giữ họ ở lại ứng dụng càng lâu càng tốt.
- Harvest their data (Thu thập dữ liệu): Khai thác tối đa thông tin cá nhân của người dùng.
- Hide the truth (Che giấu sự thật): Bưng bít các tác động tiêu cực đối với sức khỏe tinh thần công cộng.
Bà O’Neill nhấn mạnh rằng người trẻ là nhóm đối tượng dễ bị cuốn hút nhất, nhưng cũng là tệp khách hàng mang lại nguồn lợi nhuận lâu dài lớn nhất cho Meta. Phía công tố cáo buộc các tính năng cốt lõi như nút “thích” (like) và thuật toán đề xuất nội dung đã được thiết kế một cách có chủ đích để gây nghiện. Điều này làm trầm trọng hơn cuộc khủng hoảng tâm lý ở thanh thiếu niên, dẫn đến các tình trạng lo âu, trầm cảm, tự hủy hoại bản thân và thậm chí là tự tử.
“Chúng ta về cơ bản là những kẻ buôn bán ma túy”
Để củng cố lập luận, phía nguyên đơn đã đưa ra các email và nhật ký trò chuyện nội bộ của chính nhân viên Meta. Trong các tài liệu này, Instagram trực tiếp bị so sánh với “ma túy” và nhân viên thừa nhận công ty hoạt động không khác gì những kẻ phân phối chất gây nghiện. Phía công tố khẳng định Meta hiểu rõ rằng trẻ em sử dụng ứng dụng càng sớm và càng lâu thì công ty càng kiếm được nhiều tiền.
Nhân chứng quan trọng và phản ứng từ phía Meta
Một trong những điểm nhấn của ngày đối tụng đầu tiên là sự xuất hiện của Arturo Bejar, người từng làm việc tại Meta giai đoạn 2009-2015 và làm nhà thầu độc lập từ 2019-2021. Với tư cách nhân chứng quan trọng, Bejar cho biết ông từng thực hiện các khảo sát nội bộ về trải nghiệm tinh thần của thanh thiếu niên trên Instagram.
Theo Bejar, hệ thống giám sát nội bộ của Meta có lỗ hổng lớn khi chỉ tập trung vào tỷ lệ nội dung vi phạm chính sách thay vì đo lường mức độ tổn hại thực tế gây ra cho người dùng. Dù ông đã trực tiếp cảnh báo ban lãnh đạo về tỷ lệ thanh thiếu niên bị tổn hại ở mức cực kỳ cao, nhưng những lo ngại này hoàn toàn bị phớt lờ.
Ngược lại, đội ngũ pháp lý của Meta, dẫn đầu bởi luật sư Paul Schmidt, đã bác bỏ toàn bộ cáo buộc. Họ cho rằng các bang đang cố gắng áp đặt những hình phạt vô lý, vượt quá phạm vi pháp lý của vụ kiện. Meta khẳng định CEO Mark Zuckerberg và ban lãnh đạo luôn nỗ lực cải thiện tính an toàn trên Facebook và Instagram thông qua các công cụ giám sát của phụ huynh cũng như tính năng giới hạn thời gian sử dụng.
Dù thừa nhận nhân viên đôi khi có “ngôn từ thiếu thận trọng” trong các trao đổi nội bộ, phía Meta khẳng định họ đã và đang thực hiện nhiều giải pháp thực tế để bảo vệ trẻ em. Meta cũng cho rằng các bang đang cố tình thổi phồng mức phạt lên con số 1.400 tỷ USD để gây áp lực, trong khi chính các bang chỉ ước tính khoản bồi thường rơi vào khoảng 200 tỷ USD.
Làn sóng pháp lý bủa vây và những tác động thực tế
Vụ kiện tại Oakland không phải là rắc rối pháp lý duy nhất mà Meta đang phải đối mặt. Tập đoàn này đang nằm trong tầm ngắm của một làn sóng pháp lý rộng lớn tại Mỹ liên quan đến an toàn của trẻ vị thành niên trên không gian mạng:
- Tháng 3/2026: Meta cùng Google đã bị tòa án cấp cao Los Angeles phán quyết thua kiện và phải bồi thường 6 triệu USD với cáo buộc tạo nền tảng gây hại cho giới trẻ.
- Cùng tháng: Tòa án bang New Mexico cáo buộc Meta không kiểm soát được vấn nạn kẻ săn mồi trực tuyến nhắm vào trẻ em, buộc công ty bồi thường 375 triệu USD.
- Quy mô toàn quốc: Tính đến tháng 3, có hơn 2.400 đơn kiện với nội dung tương tự đang nhắm vào Meta và các công ty mạng xã hội khác tại tòa án liên bang California.
Trong vụ kiện hiện tại, đại diện các bang yêu cầu tòa án buộc Meta phải xóa toàn bộ dữ liệu thu thập bất hợp pháp từ trẻ dưới 13 tuổi, ngừng sử dụng các thuật toán huấn luyện trên nguồn dữ liệu này, đồng thời cấm triệt để các tính năng gây nghiện như cuộn vô hạn (infinite scroll) và tự động phát video (auto-play).
Những câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ
Sau khi kết thúc thời gian xét xử kéo dài 6 tuần, thẩm phán Yvonne Gonzalez Rogers sẽ là người đưa ra phán quyết cuối cùng. Cả CEO Meta Mark Zuckerberg và CEO Instagram Adam Mosseri đều sẽ phải ra hầu tòa để làm chứng.
Hiện tại, người dùng và giới công nghệ vẫn đang theo dõi sát sao những điểm chưa thể ngã ngũ:
- Liệu tòa án có thực sự đưa ra một mức phạt kỷ lục lịch sử, và con số bồi thường thực tế sẽ nằm ở mức 200 tỷ USD của các bang hay áp sát mốc 1.400 tỷ USD như Meta lo ngại?
- Nếu Meta thua kiện, các tính năng quen thuộc như cuộn vô hạn hay tự động phát có bị khai tử hoàn toàn tại Mỹ và tạo tiền lệ cho các quốc gia khác hay không?
- Các tài liệu nội bộ tiếp theo được công bố tại tòa sẽ còn hé lộ thêm những góc tối nào trong cách vận hành thuật toán của Facebook và Instagram?
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
