8 phút đọc
Chiều ngày 13/9, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã đến thăm và làm việc với Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM). Tại buổi làm việc này, Giáo sư Ngô Bảo Châu, Giám đốc khoa học của VIASM, đã chính thức đề xuất ba thay đổi mang tính cốt lõi trong chiến lược phát triển của Viện. Đây là những định hướng chiến lược quan trọng nhằm định vị lại vai trò của toán học Việt Nam, chuyển đổi từ mô hình hỗ trợ diện rộng sang chủ động dẫn dắt và tạo ra các nghiên cứu mang tầm ảnh hưởng hàng đầu tại khu vực châu Á.
Ba dịch chuyển chiến lược nhằm đưa toán học Việt Nam dẫn dắt khu vực châu Á
Được thành lập vào năm 2010, Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) hoạt động theo một mô hình mở đặc thù khi không duy trì đội ngũ nhà khoa học cơ hữu cố định. Suốt thời gian qua, Viện đã vận hành hiệu quả bằng cách quy tụ các học giả trong và ngoài nước theo cơ chế học giả luân phiên, cùng các nhà nghiên cứu làm việc theo các đợt ngắn hạn hoặc biệt phái. Theo đánh giá của Giáo sư Ngô Bảo Châu, mục tiêu ban đầu khi thành lập VIASM là “xốc lại” hoạt động nghiên cứu toán học và cải thiện việc giảng dạy, học toán trên phạm vi cả nước. Sau 15 năm nỗ lực, hoạt động nghiên cứu và học toán tại Việt Nam đã ghi nhận những cải thiện rõ rệt và đáng kể. Để tiếp tục bứt phá trong giai đoạn phát triển tiếp theo, GS Ngô Bảo Châu cho rằng Viện cần có một định hướng mới với ba thay đổi cốt lõi:
- Thứ nhất, chuyển dịch từ vai trò bề rộng sang bề sâu: Từ trước đến nay, VIASM chủ yếu vận hành như một nền tảng hỗ trợ hiệu quả cho các nhà khoa học đang công tác tại các trường đại học trên cả nước. Trong giai đoạn mới, Giáo sư Châu mong muốn dành thêm nhiều nguồn lực hơn nữa để tập trung tạo ra những đột phá về chiều sâu. Mục tiêu hướng tới là sở hữu những công trình nghiên cứu hàng đầu, khẳng định vị thế không chỉ trong nước mà còn ở quy mô toàn khu vực châu Á.
- Thứ hai, chuyển từ vai trò thụ hưởng sang chủ động dẫn dắt trong hợp tác quốc tế: Nhìn lại giai đoạn trước, Việt Nam chủ yếu đóng vai trò thụ hưởng, tận dụng tối đa sự hỗ trợ từ các nhà khoa học uy tín trên thế giới đến làm việc tại nước nhà. Ở thời điểm hiện tại, Giáo sư Châu nhận định Việt Nam đã đủ năng lực để đảm nhận vai trò chủ động dẫn dắt, ít nhất là trong phạm vi khu vực. Để hiện thực hóa điều này, VIASM đề xuất thành lập một mạng lưới, liên minh toán học châu Á quy tụ từ 12 đến 15 viện nghiên cứu lớn trong khu vực cùng một số viện nghiên cứu uy tín từ châu Âu. Liên minh này sẽ phối hợp chặt chẽ trong đào tạo nghiên cứu viên trẻ và xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh.
- Thứ ba, thay đổi linh hoạt về mặt nhân sự: Để có thể tự xây dựng và phát triển các mảng nghiên cứu mũi nhọn mà Việt Nam có khả năng dẫn dắt và đạt thứ hạng cao ở châu Á, VIASM cần sở hữu một đội ngũ nghiên cứu viên cơ hữu hoặc đồng cơ hữu vững mạnh.
Đáng chú ý, trong năm qua, VIASM đã chủ động vận động nguồn lực từ các doanh nghiệp tư nhân cùng những cá nhân yêu toán học để hỗ trợ cho chương trình “học giả hội tụ”. Chương trình thí điểm này bước đầu đã thu hút thành công từ 6 đến 7 nhà khoa học hàng đầu trên thế giới đến làm việc. Nhận thấy hiệu quả thực tế, GS Ngô Bảo Châu đã bày tỏ mong muốn Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đồng hành hỗ trợ để chính thức hóa chương trình này trong thời gian tới.
Thí điểm mô hình “hội tụ bộ óc xuất sắc” cho khoa học công nghệ quốc gia
Trong khuôn khổ buổi làm việc, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân bày tỏ sự đồng tình nhất trí cao với ba định hướng chuyển dịch chiến lược do Ban giám đốc khoa học của VIASM đề xuất. Bộ trưởng đặt nhiều kỳ vọng và mong muốn VIASM sẽ trở thành mô hình thí điểm tiêu biểu cho một cực nghiên cứu cơ bản xuất sắc cấp quốc gia trong tương lai.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân phân tích rằng, đối với một thiết chế nghiên cứu đỉnh cao như VIASM, quy mô nhân sự hành chính hay biên chế lớn không phải là yếu tố quyết định. Ngược lại, thế mạnh cốt lõi của Viện phải nằm ở khả năng hội tụ được những bộ óc xuất sắc nhất trong giới khoa học. Bộ trưởng đặt ra mục tiêu rõ ràng cho Viện trong vòng 5 đến 10 năm tới là phải hình thành được một vài nhóm nghiên cứu hoặc hướng nghiên cứu mang tính đại diện cao. Mục tiêu là khi nhắc tới các lĩnh vực nghiên cứu này, cộng đồng khoa học quốc tế sẽ ngay lập tức nhận diện và công nhận “Việt Nam có năng lực xuất sắc đó”.
Ủng hộ mạnh mẽ tư duy áp dụng mô hình “học giả hội tụ”, “đồng cơ hữu” và cơ chế làm việc luân phiên linh hoạt, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định tầm quan trọng của việc thay đổi tư duy sử dụng nhân tài. Theo ông, không nhất thiết phải tìm mọi cách đưa các nhà khoa học giỏi về định cư hay làm việc toàn thời gian tại Việt Nam. Điều cốt lõi là thiết lập được các cơ chế linh hoạt để khai thác tối đa trí tuệ của họ, đóng góp hiệu quả vào năng lực khoa học công nghệ chung của đất nước. Thông qua các đợt làm việc luân phiên, họ hoàn toàn có thể dẫn dắt các nhóm nghiên cứu trong nước, trực tiếp đào tạo đội ngũ nghiên cứu sinh chất lượng cao, từ đó xây dựng nên các trường phái nghiên cứu mang bản sắc Việt Nam và tạo ra thế hệ nhà khoa học kế cận vững vàng.
Những cột mốc và xu hướng cần theo dõi trong thời gian tới
Chiến lược mới của VIASM mở ra một chương phát triển đầy hứa hẹn, tuy nhiên để đạt được những mục tiêu lớn này, có một số cột mốc quan trọng cần được tiếp tục theo dõi sát sao:
- Thời điểm ký kết biên bản ghi nhớ thành lập liên minh toán học châu Á: Theo kế hoạch dự kiến, vào cuối tháng 11 năm nay, đại diện của các viện nghiên cứu lớn trong khu vực châu Á và một số viện châu Âu sẽ quy tụ tại Hà Nội. Sự kiện ký kết biên bản ghi nhớ thành lập mạng lưới do Việt Nam đề xuất và dẫn dắt này sẽ là cột mốc chính thức đầu tiên đánh giá năng lực ngoại giao khoa học và tầm ảnh hưởng của VIASM.
- Việc chính thức hóa chương trình “học giả hội tụ”: Sự hỗ trợ từ Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc thể chế hóa chương trình này sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng, giúp Viện tiếp tục thu hút bền vững các nhà khoa học hàng đầu thế giới bằng cả nguồn lực nhà nước và xã hội hóa.
- Tiến trình đầu tư nguồn lực thực tế từ cơ quan quản lý: Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã cam kết sẽ tăng đầu tư nguồn lực con người cho VIASM thông qua các nhiệm vụ khoa học công nghệ do Viện chủ động đề xuất, đồng thời cam kết đầu tư có trọng điểm theo chiều sâu cho nghiên cứu cơ bản về toán học. Việc triển khai cụ thể các gói đầu tư này trong những năm tới sẽ quyết định tính khả thi của các mục tiêu đột phá mà Viện đặt ra.
Với định hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ hỗ trợ diện rộng sang chiều sâu dẫn dắt, sự thành công của mô hình VIASM hứa hẹn sẽ tạo ra một tiền lệ tốt, mở đường cho các cực nghiên cứu cơ bản xuất sắc khác tại Việt Nam phát triển theo xu thế hội nhập toàn cầu.
Nguồn tham khảo: Xem bài gốc
